Veertien jaar na de eerste editie is de herziene Canon gepresenteerd.

Interview

De nieuwe Canon van Nederland: de belangrijkste wijzigingen op een rij

James Kennedy | Commissievoorzitter Canon van Nederland

Veertien jaar na de eerste editie is de herziene Canon van Nederland gepresenteerd. Een op de vijf vensters is vervangen. „Dit is geen heruitvinding van de Nederlandse geschiedenis”, zegt commissievoorzitter James Kennedy.

Adieu Floris V, Karel V, de Republiek, de Grachtengordel, Buitenhuizen, de Stijl, Crisisjaren, Willem Drees, Veelkleurig Nederland en de Gasbel. Welkom Trijntje, Jeroen Bosch, Maria van Bourgondië, Johan van Oldenbarnevelt, Sara Burgerhart, Anton de Kom, Marga Klompé, de Gastarbeiders, Kolen en Gas en het Oranjegevoel.

Maandagochtend presenteerde een commissie onder voorzitterschap van James Kennedy, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, een herziening van de Canon van Nederland, die in 2006 het levenslicht zag. Minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66) had in 2019 om deze herijking gevraagd, met extra aandacht voor „de zwarte bladzijden” uit de Nederlandse geschiedenis. De Tweede Kamer besloot dat die nadruk ongewenst was.

De commissie heeft hoe dan ook flink ingegrepen. In de herziene canon zijn maar liefst tien van de vijftig vensters vervangen, alle andere vensters zijn grondig herschreven. De samenstellers hopen dat de aangepaste canon – die de naam ‘Open vensters voor onze tijd’ draagt – op deze manier een goed zicht biedt op de „meerstemmigheid” van het verleden.

De Canon van Nederland is bedoeld voor het basis- en voortgezet onderwijs. Tweederde van de leerkrachten in de bovenbouw van de basisschool gebruikt hem bij geschiedenislessen. Binnen het voorgezet onderwijs worden de vensters iets minder benut. Een meerderheid van de docenten daar vond dat de canon aan herijking toe was, volgens sommigen mede „vanwege het specifiek Nederlandse en zelfs nationalistische karakter, het grote aandeel witte mannen en een vermeende politieke lading”, zo valt te lezen in een begeleidend schrijven.

Die herijking zit er nu dus op. Het is een flinke klus geweest, moet James Kennedy bekennen. Naast tien bijeenkomsten met de voltallige commissie waren er ook nog tal van vergaderingen met deelcommissies. „We hebben elk venster geanalyseerd en besproken tot op zins- en woordniveau. Dat soort details kost uiteindelijk vaak nog meer tijd dan de grote besluiten die je neemt. De commissie is een jaar druk bezig geweest.”

Toen de canon in 2006 werd gepresenteerd, was dat mede om een gedeelde geschiedenis vast te leggen. Anno 2020 is de vaderlandse historie meer een splijtzwam dan een verbindende factor. Hoe is uw commissie met die spanning omgegaan?

„Ik kom uit de Verenigde Staten en daar is de polarisering tien keer erger dan hier. Eigenlijk is het heel Nederlands dat we erin slagen om een canon te maken waar zulke diverse geluiden in terugkomen. Dat vind ik fantastisch.

„De commissie heeft geen druk van buiten ervaren, ook geen politieke inmenging. Je weet dat je het toch niet iedereen naar de zin kan maken, dus je doet gewoon je best. We hebben natuurlijk wel rekening gehouden met voortschrijdend wetenschappelijk en maatschappelijk inzicht. Maar let op: de canon is een beperkt instrument, dat bedoeld is voor het onderwijs. Het was niet onze taak om dé Nederlandse identiteit vast te leggen.”

Laten we wat veranderingen nalopen. U heeft hertogin Maria van Bourgondië (1457-1482) de plek laten innemen van haar kleinzoon keizer Karel V (1500-1558), maar er zullen weinig historici zijn die haar bewind belangrijker vinden dan dat van Karel. In uw eigen ‘Een beknopte geschiedenis van Nederland’ krijgt hij ook aanzienlijk meer pagina’s. Vanwaar deze aanpassing?

„We wilden een gevarieerd palet bieden, dus het speelt mee dat zij een vrouw was. We konden via haar goed laten zien hoe dynastieke politiek werkte in deze tijd. Met wie zij trouwde – een lid van het Franse koningshuis of een Habsburger – was bepalend voor het verloop van de geschiedenis van Nederland. Door haar geslacht waren allerlei mannen op haar positie uit en probeerden ze haar vermeende zwakte uit te buiten. We tonen hoe ze daar mee omging. Het is niet de bedoeling om te zeggen dat iedereen even belangrijk is geweest.”

De afgelopen tijd wordt druk gediscussieerd over zeehelden. Aan het venster van Michiel de Ruyter (1607-1676) heeft u toegevoegd dat hij voor Nederland slavenforten veroverde én u nam over van de oude canon dat bestuurders indertijd de Republiek „graag voorstellen als een vredelievende zee- en handelsnatie die niet graag oorlog voert”.

„We willen laten zien waar het fenomeen zeehelden vandaan komt. Het zegt iets over hoe men in de Republiek in de zeventiende eeuw bezig was met het vormgeven van de nationale identiteit. De mensen zagen zich hier graag als vreedzame handelaars die alleen in het uiterste geval ten strijde trokken, terwijl Nederland in die tijd dus ook echt ook aan gewapende expansie deed. Hier zien we in de vroegmoderne tijd een Nederlands zelfbeeld ontstaan.”

Lees ook: Lees ook: Een canon die geen wet wil zijn

In uw verantwoording noemt u het nieuwe venster van de Surinaamse antikoloniale schrijver en verzetsheld Anton de Kom (1898-1945) „het meest in het oog springend”. Lag zijn toevoeging niet juist voor de hand?

„Jazeker. Er is de laatste tijd meer aandacht voor zijn leven, dus dan is het goed dat hij een plekje in de canon krijgt. Je zou je moeten afvragen waarom we het in Nederland al niet veel éérder zo uitgebreid over hem gehad hebben. We bedoelden dus niet dat hij het pièce de résistance is van deze canon, maar meer dat hij de opvallende nieuwkomer is in een categorie waarin ook de slavernij en gastarbeiders zitten.”

Nog een opvallende aanpassing: de vervanging van ‘vadertje’ Willem Drees (1886-1988) door Marga Klompé (1912-1986). Was Drees in de jaren vijftig niet dé bedenker van de verzorgingsstaat?

„Drees was natuurlijk verantwoordelijk voor de invoering van een ouderdomsuitkering, maar je moet in de jaren zestig zijn als je echt wilt weten hoe de verzorgingsstaat is opgebouwd. Dan heeft Nederland het geld om hierin te investeren én verandert de ideologie. Drees wilde een vangnet, maar geen hangmat, zei hij. De uitbouw van de verzorgingsstaat gebeurde niet onder de rooms-rode coalities van de jaren vijftig, maar juist onder de confessioneel-liberale kabinetten die erna kwamen. Dan kom je uit bij mensen als Gerard Veldkamp en Marga Klompé (beiden KVP). Zij voerde in 1965 de Algemene bijstandswet in.”

Al met al is het zo, schrijft u in uw verantwoording, „dat de herijkte Canon iets meer nadruk legt op maatschappelijke thema’s dan de oude canon, waardoor een vraagstuk als ongelijkheid meer reliëf krijgt”. Waarom was dat belangrijk?

„Het is niet zo dat we met de waan van de dag zijn meegegaan. We wilden de meerstemmigheid van de Nederlandse geschiedenis laten horen, waarbij ook het geluid van minder machtige mensen klinkt. Daar ging het ons om, niet om een nadruk op zwarte bladzijden. Ik denk dan ook dat er continuïteit in de canon is. De nieuwe canon is geen heruitvinding van de Nederlandse geschiedenis.”

Nieuwe vensters en opvallende wijzigingen in de Canon van Nederland:

TRIJNTJE | 5500 V. CHR.
De jager-verzamelaars


De eerste bewoners van de Nederlandse delta wonen niet op een vaste plaats, maar trekken van plek naar plek. Ze jagen, vissen en verzamelen vruchten, noten en zaden. De winter brengen ze door in een vast kamp op een veilige plek. Op de plaats waar ooit zo’n nederzetting was, is in 1997 het skelet van jager-verzamelaar Trijntje opgegraven.

JEROEN BOSCH | 1450(?)-1516
Schilder in middeleeuwen


Met zijn vernieuwende composities breekt schilder Jeroen Bosch met de middeleeuwse beeldtradities. In zijn raadselachtige tekeningen en schilderijen staan de zonde en dwaasheid van de mens vaak centraal.

MARIA VAN BOURGONDIË | 1457-1482
Vorstin


Maria van Bourgondië is pas 25 jaar oud als ze sterft. Toch is de korte tijd dat ze regeert als hertogin een belangrijk omslagpunt in de geschiedenis van de Lage Landen. Door haar strategische politieke beslissingen versterkt ze de positie van de Staten-Generaal en zullen de Nederlanden lang deel uitmaken van het wereldrijk van de Habsburgers.

JOHAN VAN OLDENBARNEVELDT | 1547-1619
De Republiek


Nadat de Noordelijke Nederlanden zich hebben losgemaakt van Filips II, vormen ze zich om tot een republiek. Raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt maakt deze staatsvorm tot een succes, iets dat in die tijd nog maar weinig landen gelukt is.

VOC EN WIC | 1602-1799
Varen


Jan Pieterszoon Coen verovert in 1619 de stad Jayakarta en sticht er Batavia. Ambon en Ternate in de Molukken worden onderworpen. De bevolking verbouwt onder dwang specerijen. Als de inwoners van de Banda-eilanden zich in 1621 verzetten, laat Coen bijna de hele bevolking uitmoorden en de overlevenden tot slaaf maken. Van de 15.000 Bandanezen blijven er nog geen duizend op een van de eilanden achter.

MICHIEL DE RUYTER | 1607-1676
Republiek in woelige wateren


Hoewel De Ruyter nog altijd als bekendste admiraal in de Nederlandse geschiedenis geldt, staat zijn zeemanscarrière ter discussie. Er wordt gewezen op zijn rol in de verovering van de handelsforten aan de Afrikaanse westkust, waarmee Nederland zijn positie in de slavenhandel kon behouden.

SLAVERNIJ | CIRCA 1637-1863
Mensenhandel en gedwongen arbeid


Na 1750 is de trans-Atlantische slavenhandel het omvangrijkst. De Nederlandse rol in de slavenhandel neemt af, maar de door slaven gemaakte producten worden belangrijker voor de economie. Rond 1770 wordt 19 procent van de importgoederen door tot slaaf gemaakte mensen geproduceerd en bestaat ruim 5 procent van de Nederlandse economie uit slavernijgerelateerde activiteiten. Tussen de vijftiende en negentiende eeuw vervoeren Europese slavenhandelaren in totaal zo’n twaalf miljoen slaven van wie 600.000 op Nederlandse schepen.

SARA BURGERHART| 1782
Vrouwen in de verlichting


De schrijfsters Betje Wolff en Aagje Deken publiceren in 1782 een opmerkelijk en vernieuwend boek over de negentienjarige wees Sara Burgerhart, een jonge vrouw op zoek naar geluk en liefde. De inhoud is vooruitstrevend omdat het boek een pleidooi is voor de ontwikkeling van vrouwen.

ANTON DE KOM| 1898-1945
Strijd tegen racisme


Anton de Kom is een Surinaamse antikoloniale schrijver, activist en verzetsheld. In 1934 publiceert hij zijn boek Wij slaven van Suriname, een aanklacht tegen racisme, uitbuiting en koloniale overheersing. Nog steeds wordt zijn boek veel gelezen, omdat het de koloniale machtsstructuren inzichtelijk maakt voor een groot publiek.

MARGA KLOMPÉ| 1912-1986
De verzorgingsstaat


In 1967 heeft ze kans om de eerste vrouwelijke minister-president van Nederland te worden, maar ze denkt dat het land daar nog niet rijp voor is. Marga Klompé is een van de belangrijkste architecten van de verzorgingsstaat. De Algemene bijstandswet van 1965, die Nederlanders levensonderhoud garandeert, is van haar hand.

GASTARBEIDERS| VANAF 1960
Nieuwe Nederlanders


De Nederlandse economie maakt in de jaren zestig overuren en de vraag naar arbeiders groeit enorm. Mensen uit Spanje, Portugal, Griekenland, voormalig Joegoslavië, Turkije en Marokko moeten het tekort aanvullen. Ze worden ‘gastarbeiders’ genoemd, want hun aanwezigheid zou tijdelijk zijn.

KOLEN EN GAS| 1974- ?
Het energievraagstuk


Op 31 december 1974 sluiten de Limburgse mijnen definitief. De laatste wagon met kolen rijdt de mijn Oranje-Nassau I bij Heerlen uit, de allerlaatste lift met mijnwerkers komt omhoog. Nederland vestigt zijn hoop op een andere energiebron: gas. In Groningen heeft dit aardbevingen tot gevolg.

ORANJEGEVOEL| VANAF 1974
Sport verbindt


Als Nederlandse sporters, individueel of in teamverband, uitblinken op het hoogste niveau, komt het Oranjegevoel naar boven: straten worden oranje versierd en mensen trekken soms de vreemdste oranje uitdossingen aan. De Nederlandse leeuw, van oudsher het symbool van kracht, is overal te zien.