Jodenhaat gedijt in elke pandemie

Antisemitisme Wat hebben Joden en corona met elkaar te maken? Niets, zou je zeggen. Toch zijn antisemitische theorieën populair in deze crisis.

Een vrouw met mondkapje op loopt tijdens de lockdown in Parijs langs een winkelruit die ontsierd is met een hakenkruis.
Een vrouw met mondkapje op loopt tijdens de lockdown in Parijs langs een winkelruit die ontsierd is met een hakenkruis. Foto Mehdi Taamallah/NurPhoto/Getty

Nazisymbolen in anti-lockdowndemonstaties in de Verenigde Staten. Populaire internetplaatjes met teksten als ‘Spread the Flu to Every Jew’. Sabotage van onlinebijeenkomsten. Met de coronacrisis steekt een eeuwenoude, hardnekkige kwaal de kop op: antisemitisme.

„De drempel tot antisemitische daden is minder groot nu de hele samenleving door de coronamaatregelen naar internet is verplaatst”, zegt Mark Weitzman van het Simon Wiesenthal Centrum, dat antisemitisme wereldwijd in kaart brengt. Vooral online nemen de antisemitische uitingen toe. „Nieuw is het Zoom-bombardement, waarbij mensen bijeenkomsten van Joodse organisaties verstoren.”

Een triest voorbeeld was de verstoring van een videoconferentie van de Israëlische ambassade in Duitsland met een Holocaust-overlevende. Weitzman wijst erop dat sinds de uitbraak van het nieuwe coronavirus het haatzaaien zich niet alleen tegen Joden richt. Allerlei groepen krijgen wereldwijd te maken met discriminatie, van Aziaten tot ouderen.

Bij elke pandemie horen samenzweringstheorieën, zegt de Duitse arts-historicus Karl-Heinz Leven. „Mensen hebben iemand nodig om de schuld te geven van iets wat ze niet begrijpen.” Met corona krijgen oude antisemitische theorieën een nieuwe invulling. Zo duikt zakenman-filantroop George Soros ook in complottheorieën over het virus op; als rijk én Joods figuur is hij een favoriet symbool voor het vermeende Joodse streven naar werelddominantie.

‘Joden zijn zelf het virus’

Een rapport van de Canadese afdeling van het Wiesenthal Centrum onderscheidt vijf thema’s: Joden zouden het virus gemaakt hebben, Joden zijn zelf het virus, Joden gebruiken de pandemie om Arabieren te doden, Joden profiteren van het virus om winst te maken, en Joden verdienen het om het virus te krijgen.

Het grootste deel komt van usual suspects, zoals extreemrechtse groepen of het Iraanse regime, maar via sociale media verspreiden antisemitische ideeën zich snel breder.

„Jullie Joden maken ons allemaal ziek”, schreeuwde een koppel in New York, voordat ze in mei de mondkapjes van de gezichten van een groep ultra-orthodoxe joden trok. De aandacht voor vermeende overtredingen van de sociale-afstandsregels door (herkenbare) Joden komt deels doordat onder de coronabesmettingen in New York en andere Amerikaanse steden relatief veel leden van de Joodse gemeenschap zijn, maar volgens de orthodox-joodse schrijver Eli Steinberg maakt de herkenbaarheid het ook makkelijker om te generaliseren. „Wij zijn die kerels in zwart-wit met hoeden op, dus wordt het een interessanter verhaal”, aldus Steinberg tegen de Amerikaanse zender NPR. Hij vreest dat Covid-19 een „vehikel om haat te verspreiden” wordt.

In ons denken zijn we geen meter verder dan in de Middeleeuwen

Karl-Heinz Leven

Karl-Heinz Leven was in eerste instantie verbaasd over de populariteit van antisemitische samenzweringstheorieën tijdens de huidige gezondheidscrisis. Waarom zouden mensen hun haat uitgerekend tegen Joden richten? „Maar als historicus had ik niet verbaasd moeten zijn.”

Door de geschiedenis heen zijn Joden in verband gebracht met ziekte of onreinheid. Het bekendste voorbeeld is de Zwarte Dood die van 1347 tot 1351 door Europa waarde en tussen de 75 en 200 miljoen slachtoffers maakte. De Joden werden ervan beschuldigd bronnen te hebben vergiftigd en werden massaal vervolgd.

Een complottheorie heeft een grond van geloofwaardigheid nodig om te overleven. „Als je nu zou zeggen dat de aarde plat is, denken mensen: absurd idee”, zegt Leven. „Maar als je zegt dat het virus gemaakt is in een laboratorium in Wuhan – er ís inderdaad een laboratorium in Wuhan.”

Voor gewone mensen in de Middeleeuwen was het geen onredelijk idee dat de Joden bronnen vergiftigden om de ziekte te verspreiden. „De heersende gedachte was dat infectieziekten kwamen door vergiftiging in de lucht”, zegt Leven. „Dan is het niet vergezocht om te zeggen dat het uit een vergiftigde bron komt.”

Lees ook: Israëls orthodoxen negeerden voorschriften corona – nu vallen ze eraan ten prooi

Toen was er alleen nog een schuldige nodig. De Joden waren de ideale zondebok: niet alleen werden ze in het christelijke Europa al eeuwen gezien als de moordenaars van Jezus Christus, ze hadden ook een soort internationale gemeenschap. „Ze reisden in tegenstelling tot de gewone man tussen verschillende Joodse gemeenschappen in Europa”, zegt Leven.

Vanuit het religieuze anti-judaïsme ontwikkelde zich in de negentiende eeuw het antisemitisme. Daarbij ging het niet meer om geloof, maar om ras. „Antisemieten zeggen: een tot christen bekeerde jood blijft een Jood”, verduidelijkt Leven. Of het virus echt tot meer antisemitische incidenten leidt, is lastig te meten, zegt Weitzman. „Alle onderzoeken over 2019 en begin 2020 laten een stijging zien, maar ik kan niet het verband aantonen.”

Nation of Islam

Antisemitische uitingen bewegen zich volgens het Israëlische Kantor Center al langer van de randen van de maatschappij naar het midden. Vorig jaar signaleerde het onderzoekscentrum naast een toename in aanvallen door extreemrechts ook een nieuw verschijnsel: aanvallen op Joodse personen of eigendommen door Afro-Amerikanen, geïnspireerd door radicale bewegingen als de Nation of Islam van Louis Farrakhan.

In de Black Lives Matter-protesten hebben Joden een gecompliceerde positie. Ze steunen veel Amerikaanse Joden de strijd tegen racisme en politiegeweld, anderzijds neigen sommige groepen binnen de protestbeweging naar antisemitisme door Joden nadrukkelijk als onderdeel van het witte establishment aan te wijzen.

Volgens Leven komt antisemitisme bij de minste aanleiding aan de oppervlakte. Hij noemt het „geen goed teken” dat nu aloude complottheorieën opduiken. „Op technisch niveau gaan we vooruit, maar in ons denken zijn we geen meter verder dan de Middeleeuwen.”