Al negen jaar ruzie over de dam van de wedergeboorte

Watergebruik in Afrika Overleg over het vullen van de Ethiopische Renaissancedam mislukt keer op keer. Soedan zit klem in het geschil tussen Ethiopië en Egypte.

De Ethiopische Renaissancedam.
De Ethiopische Renaissancedam. Foto Eduardo Soteras/ AFP

‘De Nijl is mijn baby en ik ben een baby van de Nijl”, zegt Yasir Abbas, de Soedanese minister van Waterzaken, tijdens een telefonisch interview. Het gesprek gaat over de vermoedelijk explosiefste territoriale controverse van Afrika: het gebruik van de Nijl. Politieke intriges belemmeren een akkoord over de kwestie, die existentiëel is voor Ethiopië, Egypte en Soedan.

In juli wil Ethiopië eenzijdig beginnen met het vullen van het grote stuwmeer van de nieuwe Renaissancedam. „Ethiopië kan ons geen dictaat opleggen, we moeten weten hoe het de dam gaat besturen”, zegt Yasir Abbas daarover. De minister studeerde waterbouwkunde aan de TU van Delft en promoveerde op de hydro-klimatologie van de Nijl. „Ik ben verrast hoe de kwestie is gepolitiseerd, en teleurgesteld dat we in Afrika niet samenwerken maar eenzijdig acties ondernemen.”

Door Soedan geïnitieerde gesprekken tussen ministers van Waterzaken mislukten onlangs. Nu moeten de regeringsleiders van de betrokken landen op het nippertje alsnog voor een doorbraak zorgen.

Het conflict draait om de Renaissancedam, de „grote dam van de wedergeboorte”, die Ethiopië bouwde in het noordwesten van het land, vlak bij de grens met Soedan. De waterkrachtcentrale ligt stroomopwaarts, voor Egypte. De hoofdrolspelers, Egypte en Ethiopië, lobbyen ieder voor steun in hun respectievelijke achtertuinen in de Arabische of de Afrikaanse wereld.

Al negen jaar stellen ze zich koppig op. Een geschilpunt bij de besprekingen is de werking van de dam bij droogte en hoe eventuele controverses in de toekomst moeten worden opgelost. Soedan en Egypte hebben de VN-Veiligheidsraad gevraagd om Ethiopië ervan te weerhouden de dam in werking te stellen. Egypte stapte ook naar de Arabische Liga. Vorige week schaarde Hossam Zake, vice-secretaris-generaal van dat orgaan, zich achter Egypte. Dat land „handelde juist bij de onderhandelingen, helaas bracht de onverzettelijkheid van Ethiopië ons op dit crisispunt.”

Wantrouwen tegen Egypte

Ethiopië prefereert de Afrikaanse Unie om geschillen te beslechten. Deze pan-Afrikaanse organisatie zet in op grote infrastructurele projecten voor het continent en steunt het plan voor de dam. Caïro vreest juist dat Afrikaanse landen pro-Ethiopisch zijn. Egypte stuit in ‘zwart Afrika’ doorgaans op diep wantrouwen wegens eerdere koloniale verdragen over het watergebruik.

Premier Meles Zenawi, de toenmalige Ethiopische machthebber, ontwikkelde ‘Project X’ in het diepste geheim. Toen ondanks Egyptisch protest de bouw in 2011 begon, wees hij elke kritiek af. „Het gaat Egypte niet om water, maar om macht en politiek. Er zit een beetje racisme achter, evenals een koloniale erfenis.”

Ethiopië, een van de armste landen van het continent, is bezig met een grote economische sprong voorwaarts. De Renaissancedam staat daarvoor symbool. De dam, zo’n 1.800 meter lang en 145 meter hoog, wordt Afrika’s grootste waterkrachtproject met een capaciteit van 6.450 megawatt. Ethiopië betaalt de rekening van 4,8 miljard dollar zelf; iedere Ethiopiër doneerde voor de bouw.

In zowel Ethiopië als Egypte werden door dit project nationalistische gevoelens aangewakkerd. 95 procent van Egyptes waterbehoefte wordt gelest door de 6.650 kilometer lange Nijl, die de farao’s „het geschenk van God” noemden.

Eeuwenlang had Egypte onbeperkt toegang tot het water. Het eerste Nijlverdrag dateert van 1929 en werd door de Britten namens de Oost-Afrikaanse koloniën gesloten met Egypte. Het verdrag negeerde de belangen van Oost-Afrika en het onafhankelijke Ethiopië, Egypte kreeg 87 procent van het Nijlwater toegewezen én een vetorecht over waterprojecten in landen stroomopwaarts.

De onderhandelingen over de dam werden gekenmerkt door hatelijke nationalistische propaganda en soms zelfs oorlogsretoriek. Zo liet de huidige Ethiopische premier Abiy Ahmed onlangs weten ook zonder akkoord op 1 juli het stuwmeer achter de dam te gaan vullen en plaatsvervangend legerleider Birhanu Jula dreigde: „Egypte en de rest van de wereld weten dondersgoed hoe wij, zo nodig, oorlog kunnen voeren.”

Lees ook dit achtergrondverhaal over het water in de Nijl

Soedan is de kleine jongen in deze titanenstrijd. Het zit na dertig jaar dictatuur onder president Omar el-Bashir en een volksopstand tegen hem vorig jaar, economisch aan de grond en raakte afhankelijk van een donorinfuus van rijke Arabische staten, die Egypte steunen. Hoewel Soedan tot voor kort Ethiopië steunde in de controverse, heeft het zich nu weer aan de Egyptische kant geschaard.

„Maar als het fout gaat, zijn wij als eerste de klos. De Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) ligt op slechts vijftien kilometer van onze grens”, vertelt minister Yasir Abbas, betrokken bij de onderhandelingen. Soedan bouwde aan de grens een veel kleinere dam, de Roseiresdam. „We kunnen onze dam niet beheren als we niet weten hoe de GERD wordt beheerd.”

Een akkoord is cruciaal voor de veiligheid van Soedan, legt Abbas uit: „Er kan plotseling veel water naar ons toe komen, essentieel voor de veiligheid van miljoenen mensen die langs de Blauwe Nijl wonen. Het is voor ons veel belangrijker dan voor Egypte, dat land heeft de veel grotere Aswandam om water in op te slaan.”

Mangoplantage langs de rivier

Soedan heeft dus ook een belang bij een goede uitkomst van de besprekingen. Dat ook hier geschiedenis, cultuur en dagelijks leven verweven zijn met de Nijl, is alleen al duidelijk uit de levensgeschiedenis van de minister van Waterzaken. „Ik werd geboren aan de rand van de Nijl in de stad Sinnar. Mijn vader had een mangoplantage langs de rivier. We pompten het water naar de boerderij. Ik leerde zwemmen in de rivier. Ik kreeg mijn eerste training over de werking van de Roseiresdam bij Sinnar en sindsdien behandel ik Nijlproblemen. Ook tijdens mijn studie in Delft.”

Soedan heeft veel landbouwgrond maar een gebrek aan water voor bevloeiing. „Ons eeuwenoude landbouwsysteem gaat grondig anders worden. Omdat er straks door de regulering van de watertoevoer geen overstromingen meer zullen zijn, gaat de traditionele seizoenslandbouw verdwijnen. Misschien komt er nu permanente landbouw, maar dat vergt wel een akkoord over de werking van de GERD.”

Als deze moeizame onderhandelingen voor een akkoord over deze megadam al slagen, dan nog liggen er meer discussies over watergebruik in Afrika in het verschiet. Ethiopië bouwt ook een reeks dammen in de zuidelijke rivier de Omo, waardoor Kenia vreest voor het droogvallen van het Turkanameer. Oeganda bouwt dammen in de Witte Nijl. Congo zou met de Congorivier, de krachtigste ter wereld, geheel zuidelijk Afrika van stroom kunnen voorzien. Maar vooralsnog zijn deze continentale ambities niet gecombineerd met onderhandelingsmechanismen om de bijna niet te vermijden ruzies te beslechten. In die zin is het geschil over de Renaissancedam vermoedelijk een voorbode van wat Afrika nog te wachten staat.

Correctie (22 juni 2020): aanvankelijk stond vermeld dat de dam een lengte heeft van 1.800 kilometer. Dat is gecorrigeerd naar 1.800 meter.