Wapenakkoord zonder China, kan dat?

Onderhandelingen over kernwapens Er moeten dringend nieuwe afspraken komen, nu het laatste kernwapenverdrag afloopt. Maar de wereld is gecompliceerder geworden.

Russische onderzeeërs van de Akula-klasse op een militaire basis in Severodvinsk.
Russische onderzeeërs van de Akula-klasse op een militaire basis in Severodvinsk. Foto Sergei Bobylev / Getty Images

Het klinkt als een scène uit een vervlogen tijdperk. In Wenen, tijdens de Koude Oorlog broeinest van spionnen en ontmoetingsplaats voor gezanten uit Oost en West, schuiven deze maandag een Amerikaan en Rus aan tafel om te praten over kernwapens. Trumps speciale gezant voor ontwapening, Marshall Billingslea, heeft er een afspraak met de Russische staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken, Sergej Ryabkov.

Op tafel ligt het laatste nog resterende en belangrijke wapenbeheersingsverdrag New START, dat in 2011 werd gesloten en dat over een paar maanden verloopt. Als Billingslea en Ryabkov er niet uitkomen dan is er na februari voor bestaande kernmachten vrijwel geen rem meer op ontwikkeling en stationering van kernwapens.

Lees ook: Europa heeft een nieuwe blik op China hard nodig

Tijdens de Koude Oorlog raakten de twee vijandige en tot de tanden gewapende grootmachten verstrikt in een kostbare en gevaarlijke nucleaire wapenwedloop. Tot de grote catastrofe kwam het niet, mede dankzij een serie ontwapeningsverdragen. De VS en de Sovjet-Unie, later Rusland, verlaagden in samenspraak het aantal wapens, lieten wederzijds inspecteurs toe, hielden elkaar op de hoogte van oefeningen en openden diplomatieke kanalen om ongelukken te vermijden.

Veel geduld

Het met veel geduld en in schier eindeloze onderhandelingsrondes opgebouwde regime, staat al jaren onder druk. Verdragen zijn opgezegd en voor nieuwe wapens zijn geen nieuwe afspraken gemaakt. Bovendien is de wereld veranderd.

In de Koude Oorlog waren twee machten dominant. Inmiddels leven we in een multipolaire wereld, waarin ook China een hoofdrol wordt toegedicht. De VS, gesteund door een aantal Europese landen, waaronder Nederland, willen nu dat ook China deel gaat nemen aan ontwapeningsoverleg. Het oude bilaterale overleg, moet een trilateraal beraad worden. China ziet daar niets in.

In 2010 kwamen Rusland en de VS in het kader van New START een verlaging van een derde van het aantal gestationeerde kernwapens overeen. Sindsdien mogen ze nog maar 1.550 kernkoppen ‘schietklaar’ hebben en het aantal dragers (raketten) is beperkt. Het verdrag kent geen limiet voor de kernkoppen die op voorraad mogen zijn. Rusland heeft met 6.735 kernkoppen het grootste arsenaal, gevolgd door de VS met 5.800 stuks. Samen zijn ze goed voor 90 procent van de mondiale nucleaire voorraad.

New START heeft een looptijd van tien jaar en kan vrij eenvoudig met vijf jaar worden verlengd. Rusland dringt al jaren aan op verlenging. President Trump hield lang de boot af. De VS willen eigenlijk een nieuw verdrag waarin nieuwe Russische wapens opgenomen worden en ook China beperkingen accepteert. „Een grootmacht worden, betekent dat je de verantwoordelijkheid van een grootmacht moet dragen. Geen Grote Muur van Geheimzinnigheid over nucleaire ambities. Er is een stoel voor China in Wenen”, aldus Billingslea op Twitter.

China heeft, volgens toonaangevend onderzoeksinstituut SIPRI, 350 kernkoppen. Beijing heeft herhaaldelijk laten weten in het geheel niets te voelen voor gesprekken over wapenbeheersing. Het verwijst naar zijn bescheiden voorraad kernwapens en zegt ze niet te zullen gebruiken in een first-strike. Billingslea denkt dat China zijn arsenaal snel uitbreidt en verwijst naar commentaren in Chinese staatsmedia, waarin de overheid wordt opgeroepen een voorraad van duizend kernkoppen aan te leggen.

China verlokken

Billingslea wil Rusland nu zover krijgen dat het samen met de VS China tot deelname weet te verlokken. „Ik heb heel duidelijk gemaakt dat wij van Rusland verwachten dat het meehelpt China aan de onderhandelingstafel te krijgen”, zei Billingslea eind vorige maand tijdens een webinar.

Lees ook de column van Maarten Schinkel: China zit de VS militair al dicht op de hielen

Terwijl wapenverdragen uit de mode dreigen te raken, investeren de grootmachten gestaag in de modernisering van hun nucleaire arsenalen. Rusland ontwikkelt een zwaardere intercontinentale raket die meer kernkoppen kan dragen dan de oude. Die raket zou onder New START gebracht kunnen worden, denkt Rose Gottemoeller, die namens de VS destijds de onderhandelingen voerde en tot voor kort plaatsvervangend secretaris-generaal van de NAVO was. Voor andere nieuwe wapens, zoals de nucleair-voortgestuwde kruisraket Burevestnik, zouden nieuwe verdragen nodig zijn, schreef ze in The New York Times.

Experts vrezen dat de VS de lat zo hoog leggen dat verlenging van New START op voorhand onmogelijk is. „Het is niet haalbaar om een nieuwe gecompliceerde deal te sluiten voordat New START verloopt”, waarschuwde Daryl Kimball, directeur van de Arms Control Association. „New START weggooien zonder vervanging zou gelijkstaan aan wanbeleid.”

Het is overigens niet duidelijk wat Trump zal doen met New START als Billingslea China niet aan tafel krijgt.