Standbeelden van zwarte helden zijn zeldzaam

De Buitengalerij Nederland is rijk aan beelden in de buitenruimte, weet Wim Pijbes. Deze keer: beelden van zwarte helden vormen eenzame uitzonderingen.

Beeld van Jimmy van der Lak, Bé Thoden van Velzen, steen, 1933. Beeldentuin Museum de Fundatie, Zwolle en Heino/Wijhe.
Beeld van Jimmy van der Lak, Bé Thoden van Velzen, steen, 1933. Beeldentuin Museum de Fundatie, Zwolle en Heino/Wijhe. Foto Eric Brinkhorst

Ik schrijf deze serie omdat ik, waarschijnlijk net als u, van beelden, kunst en geschiedenis hou. Maar ik ben in verwarring. Het zogenaamde cultureel toe-eigenen zit me dwars. En ik twijfel ook om te schrijven over beelden die aan de koloniale geschiedenis herinneren. Beelden die getuigen van een tijd waarin anders gedacht werd over goed en fout. Beelden die ons doen herinneren, in plaats van vergeten.

De crux zit in dat ons. Het is altijd onze herinnering, onze geschiedenis, waar wij ons mee willen identificeren. In ons land was de verbeelding, letterlijk en figuurlijk, van koloniale gebeurtenissen en personen lange tijd voorbehouden aan blanke kunstenaars, veelal witte mannen, net als de beelden zelf. Beelden van zwarte mensen, Afrikanen, Aziaten in de publieke ruimte, zijn zeldzaam. En daar waar we ze tegenkomen zijn het meestal allegorische voorstellingen van een continent of anoniem symbool voor werken op het land, het binnenhalen van de oogst of anderszins.

Beeld van Anton de Kom, Jikke van Loon, brons, 2006. Anton de Komplein, Amsterdam.

Foto Koen van Weel/ANP

Het heeft eeuwen geduurd voordat in Nederland een monumentaal bronzen beeld verrees van en voor een zwarte held. Het monument voor de Surinaamse schrijver en verzetsheld Anton de Kom in de Amsterdamse Bijlmer, gemaakt door Jikke van Loon, vormt een eenzame uitzondering. „Geen beter middel om het minderwaardigheidsgevoel bij een ras aan te kweken dan dit geschiedenisonderwijs waarbij uitsluitend de zonen van een ander volk worden genoemd en geprezen”, schreef De Kom.

Lees ook het opiniestuk van Didier Rwema: Standbeelden representeren de wereld van de winnaars

Hij heeft gelijk, geschiedenis wordt geschreven door overwinnaars, niet door verliezers. En daarom zijn Nederlandse monumenten wit, op een enkele uitzondering na. En daar komt helaas maar langzaam verandering in. Waar ons land vol staat met beelden die direct of indirect herinneren aan de koloniale tijd, kent Nederland welgeteld vier monumenten die zijn opgericht om ons aan slavernij te herinneren. Alle vier dateren van na 2000, twee staan in Amsterdam, één staat in Middelburg en de meest recente in Rotterdam.

Een prachtig vroeg voorbeeld van een gebeeldhouwde zwarte man staat in de beeldentuin van de Hannema Fundatie in Heino. Kunstenaar Bé Thoden van Velzen maakte het in 1933, haar laatste jaar op de Rijksacademie. Hier werd in die dagen vier gulden betaald voor zwarte modellen. De Surinaamse Jimmy van der Lak, volledige naam Desiré Max Jules Constantijn van der Lak, bijgenaamd Jimmy Lucky, werd door verschillende kunstenaars vereeuwigd zoals hier in een haast klassieke pose. Van der Lak was in 1925 via Parijs naar Nederland gekomen. Zijn fascinerende leven leest als een spannend jongensboek. Hij werkte als danser, onder meer bij Josephine Baker, kelner, maakte furore als professioneel bokser en zette in 1946 het eerste Surinaamse restaurant op in de Reguliersbreestraat.

Lees ook het opiniestuk van Bas Kromhout: Die helden op sokkels staan eigenlijk in het vergeetboek

Ik bewonder ze, in brons en steen, twee zwarte mannen, twee kunstenaars, beiden blank, beiden vrouw. Jimmy van der Lak en Anton de Kom zijn helden, ook voor mij. Hopelijk krijgen ze binnenkort gezelschap van meer historische figuren uit onze kleurrijke geschiedenis, uit ons gedeeld verleden.