Het mazelenvirus is veel ouder dan werd gedacht

Infectieziekte Dankzij een paar longen van een in 1912 overleden patiënt, is berekend dat het mazelenvirus al ruim voor de jaartelling bestond.

De longen van een in 1912 overleden tweejarig meisje. De onderzoekers slaagden erin hieruit mazelenvirus te isoleren.
De longen van een in 1912 overleden tweejarig meisje. De onderzoekers slaagden erin hieruit mazelenvirus te isoleren. Foto Berliner Medizinhistorisches Museum der Charité

Het virus dat de mazelen veroorzaakt, is waarschijnlijk veel ouder dan tot nu toe werd aangenomen. Measles morbillivirus sprong al over van dier op mens rond 600 voor Christus en niet pas aan het einde van de negende eeuw ná Christus, zoals de huidige consensus wil. Dat blijkt uit onderzoek van de longen van een patiënt die in 1912 aan de mazelen overleed. Een groep microbiologen en virologen onder leiding van het Robert Koch Instituut in Berlijn publiceerde haar bevindingen donderdag in het wetenschappelijk tijdschrift Science.

Het mazelenvirus is een rna-virus: het bestaat uit één streng erfelijk materiaal. Dat maakt het een stuk instabieler dan dna, dat uit twee strengen bestaat. Omdat rna veel minder goed bewaard blijft dan dna, is het moeilijk om met behulp van genetische analyse informatie over de historische ontwikkelingen van rna-virussen te verkrijgen.

Het oudste tot nu toe bekende Measles morbillivirus-genoom is afkomstig van een Canadese patiënt uit 1954. De Duitse biologen gingen op zoek naar ouder materiaal in de collectie preparaten van het Berliner Medizinhistorisches Museum der Charité. Daar troffen ze een paar longen aan van een patiënt die in 1912 was overleden aan longontsteking die aan de mazelen is gerelateerd. Nadat de longen gezuiverd waren van de formaline waarin ze bewaard werden, slaagden de onderzoekers erin mazelenvirus uit het preparaat te isoleren.

Hierna gingen ze aan het rekenen. Daarvoor gebruikten ze in totaal 51 genomen: van het moderne mazelenvirus, van de exemplaren uit 1954 en 1912, van de het bij runderen voorkomende Rinderpest morbillivirus – waaruit de mazelen zijn ontstaan – en het aan dit koeienvirus gelieerde Peste des petits ruminants-virus, dat onder meer geiten treft. Omdat het erfelijk materiaal van virussen via een bepaald patroon muteert, is het mogelijk om met zo’n verzameling gegevens terug te rekenen in de tijd. Waar lag de laatste gezamenlijke voorouder, en waar scheidden de wegen van deze drie virussen zich?

Flinke bevolkingsdichtheid

Daaruit rolt dat de mazelen zich rond 600 voor Christus van Rinderpest hebben afgesplitst. De gezamenlijke voorouder van dit duo maakte zich al rond 3.000 voor Christus los van het geitenvirus. Het is goed mogelijk, aldus de onderzoekers, dat het virus ook al eerder dan 600 voor Christus van rund op mens is overgesprongen, maar dat de uitbraak telkens opnieuw uitdoofde. De mazelen hebben een populatie met een flinke bevolkingsdichtheid nodig om zich goed te kunnen verspreiden. Waarschijnlijk waren er pas rond 600 voor Christus nederzettingen van voldoende omvang om het virus vaste voet aan de grond te laten krijgen.

De onderzoekers erkennen dat hun conclusies stoelen op complex rekenwerk, waarin de nodige onzekerheden zitten. Het mooiste zou zijn, schrijven ze, als het virus zou worden gevonden in archeologisch botmateriaal, zoals bij een bacteriologische aandoening als de pest al is gelukt. Pas dan is helemaal zeker hoe oud de mazelen zijn.