‘Racisme is er en het blijft!’

Ewoud Sanders

Woordhoek

Als verschijnsel is racisme zo oud als de mensheid, maar het woord zelf is verrassend jong. In de Dikke Van Dale ontbreekt de herkomst ervan, maar op de site etymologiebank valt te lezen dat het een internationaal neologisme is, waarschijnlijk aan het Frans ontleend. De Fransen kennen het sinds 1902, wij sinds 1929. Als vroegste bron haalt de etymologiebank de Nieuwe Rotterdamsche Courant (NRC) aan, een voorloper van deze krant.

De NRC gebruikte het woord dat jaar in een stuk waarin wordt geanalyseerd waarom witte plantage-eigenaren in Nederlands-Indië steeds vaker slachtoffer worden van aanslagen door koelies – vaak een minachtend woord voor ‘loonslaven’. „Wie middelen beramen wil om den toestand te verbeteren (...) moet twee dingen goed inzien. Te weten: het racisme is er en het blijft! De Europeaan tusschen de keerkringen heeft superioriteitswaan of rasvooroordeel.”

De schrijver gaf voor deze houding ook een verklaring, die deels deprimerend actueel is. „Bij den Europeaan, in zijn duizelingwekkend hooge wereld-machtspositie, tusschen de andere rassen geplaatst als leider, en als maker en drager van de door allen bewonderde en begeerde geestelijke en materieele producten zijner beschaving, leidt het rasinstinct tot superioriteitsgevoel, tot rasvooroordeel. Bovendien gaat hij minachting voelen door de vanzelf sprekende ongeschiktheid der anderen...”

Zoals gezegd was racisme zeker niet nieuw. Hadden we, vóór dit begrip opgang maakte, er geen woorden voor, of verdrong racisme oudere begrippen voor hetzelfde verschijnsel?

We zagen er al twee voorbijkomen: ras(sen)vooroordeel en superioriteitswaan. Dat eerste woord kennen we sinds 1877, een periode waarin de belangstelling voor theorieën over aangeboren verschillen tussen menselijke rassen toenam. Superioriteitswaan dateert van 1900, een jaar later volgt rassenwaan.

Tussen 1930 en 1939 werd het woord rassenwaan in kranten vaker gebruikt dan ooit. Dat komt natuurlijk door de opkomst van het fascisme in Italië en Duitsland. Mussolini benadrukte de absolute superioriteit van het „Italiaanse ras” – fysiek en geestelijk. „De geest van het Italiaansche ras”, zo liet hij in een wet vastleggen, „moet buiten de grenzen van den Staat bevorderd worden.”

Zoals bekend meende Hitler dat het blanke, Germaanse ras superieur was. Hij leende het begrip „arisch ras” van negentiende-eeuwse rassenonderzoekers, die de prehistorische ariër zagen als de stamvader van de blanke Europeanen – een van de absurdste waanideeën aller tijden.

Het woord racisme is opvallend laat in onze woordenboeken terechtgekomen. Van Dale vermeldt het sinds 1961, indertijd met de beknopte definitie ‘verering van het ras; politieke rasleer’. Koenen kent het pas sinds 1974. Dit woordenboek vermeldde toen wel de belangrijkste afleidingen die inmiddels waren ontstaan: raciaal, racist en racistisch.

Ik vermoed dat het woord racisme pas na de Tweede Wereldoorlog echt opgang heeft gemaakt omdat vrijwel alle samenstellingen met ras- en rassen- toen in toenemende mate als politiek incorrect werden ervaren, want besmet door de nazi’s. Zonder twijfel won racisme ook terrein door de toenemende invloed van het Engels. Vooral door toedoen van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging in de jaren zestig en zeventig.

Overigens heb ik racisme in dit stukje al een paar keer fout getikt. Wij spellen niet alleen met ons hoofd maar ook met onze vingers. Die van mij vinden het logischer dat een woord dat betrekking heeft op ras ook met die drie letters begint.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.