Incest en elitecultuur bij vroege Ierse landbouwers

Archeologie Een man geboren uit incest werd ooit met alle eer begraven in een Ierse graftombe – ondanks het taboe daarop.

De grootste Europese graftombe uit de prehistorie in het Ierse Newgrange.
De grootste Europese graftombe uit de prehistorie in het Ierse Newgrange. Foto Getty Images

De eerste landbouwers in Ierland vormden al snel een hiërarchische samenleving. Dit blijkt uit dna-onderzoek van 42 individuen die begraven liggen in 20 Ierse megalitische graftombes van 3.700 tot 2.500 jaar voor Chr. Een team van genetici en archeologen publiceert de resultaten deze week in Nature.

Er wordt al jaren een wetenschappelijk debat gevoerd of de grote bouwwerken van megalitische cultuur, waartoe ook de Nederlandse hunebedbouwers behoren, gezamenlijk werden gebouwd door een egalitaire boerengemeenschap of juist een prestigeproject waren van lokale machthebbers, die de benodigde arbeidsinspanning afdwongen bij hun onderhorigen.

Een rijker vleesdieet

In Ierland lijkt nu wel duidelijk dat een elite er een grote hand in had. Want niet alleen bleken er familiebanden te bestaan tussen mensen die 175 km uit elkaar begraven waren. De mensen in de grootste tombes, de ‘ganggraven’ (waarbij net als in sommige hunebedden de grafkamer toegankelijk bleef door een nauwe gang) genoten ook een rijker vleesdieet dan de andere, zo blijkt uit isotopenonderzoek. Veel vlees eten geldt in de meeste landbouwsamenlevingen als kenmerk van hoge sociale status.

Daar komt ook nog bij dat in de grootste Europese graftombe uit de prehistorie, die van Newgrange in het noordoosten van Ierland (ca. 70 m breed, 12 meter hoog, gebouwd rond 3.200 v.Chr.) in het diepst van de grafkelder een man begraven lag die geboren is uit incest tussen broer en zus of tussen ouder en kind. Dergelijke incest geldt in alle menselijke samenlevingen als een groot taboe. Omdat de man toch met de grootst mogelijke eer is begraven is, zien de betrokken onderzoekers een parallel met enkele unieke koningsdynastieën, in Hawaï, het Inca-rijk en Egypte, die juist wél incest toepasten. Die overtreding van het taboe was voorbehouden aan de heersende dynastieën en accentueerde hun semi-goddelijke status. Opvallend genoeg werd die status ook daar benadrukt door extravagante bouwwerken.

De enorme grafheuvel van Newgrange is net als andere tunnelgraven gericht op de zonnecyclus. Alleen bij de winterwende valt aan het begin van de dag een paar uur zonlicht door de tunnel in het graf – iets wat alleen een klein en waarschijnlijk elitair gezelschap kon ervaren, samengepakt in de nauwe grafkamer.

Syndroom van Down

Uit de dna-analyses van een paar oudere graven blijkt verder dat de eerste bewoners van Ierland, mesolithische jagers, rond 8.000 v.Chr. waarschijnlijk in één keer via Frankrijk en Brittannië naar Ierland kwamen en daarna weinig contact meer hadden met groepen buiten Ierland. De Ierse zee vormde kennelijk een grote barrière. In één landbouwgraf bij een grafheuvel is een vierdegeneratie nakomeling van een Ierse jager/verzamelaar begraven met andere familieleden, zonder die dna-signatuur, hetgeen wijst op enige assimilatie en integratie.

Ook opvallend is dat in een graf in Poulnabrone aan de westkust een vroeg gestorven jongetje is gevonden met het syndroom van Down. Hij heeft zeker nog borstvoeding gehad, blijkt uit de isotopenanalyse. ‘PN07’, zoals zijn archeologische aanduiding luidt, is daarmee de oudst bekende mens met Down.