Reportage

Ethisch protocol voor verdeling IC-bedden in geval van tekort oogst kritiek

Protocol niet-medische gronden In een nieuw protocol staat wie als eerste een IC-bed krijgt tijdens een tekort. „Ik zou niet loten. Dat lijkt me traumatisch.”

Woensdag verscheen het protocol met de níet-medische gronden op basis waarvan artsen moeten kiezen welke patiënt voorrang krijgt.
Woensdag verscheen het protocol met de níet-medische gronden op basis waarvan artsen moeten kiezen welke patiënt voorrang krijgt. Foto Remko de Waal"

Michael Kuiper, intensivist in het ziekenhuis in Leeuwarden, wordt binnenkort zestig. „Dan val ik plots in het cohort patiënten zestig tot tachtig jaar, dat volgens ethici bij schaarste van bedden minder recht heeft op een intensivecareplek. Maar ik ben zorgverlener, dus als ik slecht beschermd ben geweest tegen corona, heb ik weer wél meer rechten dan andere patiënten.” Kuiper behandelde afgelopen maanden tientallen coronapatiënten op zijn IC.

Woensdag verscheen het protocol met de níet-medische gronden op basis waarvan artsen in de toekomst moeten kiezen welke patiënt voorrang krijgt als tijdens een pandemie een tekort aan IC-bedden ontstaat. Aanleiding voor het protocol van de KNMG, de Federatie van Medisch Specialisten en enkele hoogleraren ethiek en filosofie was de lichte paniek begin april toen 1.400 coronapatiënten op de intensive care lagen. Normaal gesproken heeft Nederland hooguit 1.150 IC-bedden. Nu moest bijna iedereen plaatsmaken voor coronapatiënten, die daar gemiddeld ook lang liggen: twee tot vier weken. Een gewone IC-patiënt ligt er enkele dagen.

Het nieuwe protocol gaat pas in werking als er veel meer patiënten zijn, met dezelfde medische overlevingskansen, dan vrije bedden.

De artsen zijn blij dat ze eindelijk een ethisch houvast hebben, zegt voorzitter van de Federatie Peter Paul van Benthem. „We gaan er nog over discussiëren. De ethici hebben keuzes voor ons gemaakt die wij zelf niet maken. Wij kijken louter medisch naar een patiënt.” Bovendien, zegt hij, beslist de arts tegenwoordig idealiter met de patiënt samen over een medische behandeling. Wegen ze alle voor- en nadelen samen af. Van Benthem: „Dat samen beslissen verdwijnt als je patiënten moet kiezen omdat er te weinig bedden zijn.”

Als de familie van een patiënt of de inspectie achteraf vraagt waarom iemand bij de poort werd geweigerd, dan kan de arts wijzen op het protocol. Van Benthem: „Het is ook niet de bedoeling dat je ervan afwijkt.”

Kritiek van kabinet en Kamer

Het kabinet heeft alvast kritiek op het leeftijdscriterium in het protocol. In een Kamerbrief schreef minister voor Medische Zorg Martin van Rijn dinsdag dat hij dit „niet kan ondersteunen”. „Voor dit kabinet is elk leven gelijkwaardig en als een oudere patiënt op medische gronden evenveel herstelkansen heeft als een jongere patiënt, kan hem of haar geen aanspraak op levensreddende zorg worden ontzegd.”

Lees ook: Protocol: geef zorgverleners en jongeren voorrang bij extreme druk op de IC

IC-artsen vroegen de politiek eerder tijdens de coronacrisis juist om „ruggensteun” bij selectie. Maar volgens een woordvoerder van Van Rijn is het logisch dat het kabinet zich nu in de discussie mengt. „Dit is niet alleen medisch, dit is ook politiek.”

Hoe korter de patiënt naar verwachting het ic-bed zal bezetten (een coronapatiënt ligt veel langer dan iemand die net is geopereerd), hoe eerder hij wordt gekozen. „Korte verwachte opnameduur is te verdedigen als het doel is om zoveel mogelijk levens te redden”, aldus het protocol. Mensen die onbeschermd in de zorg met Covid-patiënten hebben gewerkt, voorrang krijgen boven anderen. 60-minners gaan boven 60-plussers, op basis van het idee dat zij meer zullen missen van het leven als ze sterven. Als twee patiënten na het afvinken van alle criteria nog steeds gelijk zijn, moet er worden geloot.

Leefstijl, sociale status en gezinssituatie tellen weer níet mee. Een vrijgezel van vijftig die dertig jaar heeft gerookt, heeft dus meer recht op een IC-bed dan een getrouwde man van 65 jaar die nooit heeft gerookt.

Het kabinet wil de gesprekken van de KNMG en FMS met hun achterban afwachten over of het draaiboek in de praktijk werkbaar is. Beide organisaties zeggen dat artsen „natuurlijk” openstaan voor aanpassingen als maatschappij of politiek dat willen.

De Tweede Kamer zette eerder al druk op het kabinet door Kamerbreed een motie van Henk Krol en de SP aan te nemen waarin de oproep staat op de IC’s „geen leeftijdsgrenzen te hanteren”. Krol vindt dat het leeftijdscriterium in het protocol „bijdraagt aan het gevoel van mensen dat je op zekere leeftijd wordt afgeschreven”.

Als het leeftijdscriterium in het protocol blijft staan, dan komt het kabinet met regelgeving om het alsnog te schrappen, zegt de woordvoerder van Van Rijn.

Altijd een individuele afweging

Artsen bekijken altijd al of een medische behandeling zin heeft voor die specifieke patiënt. Levert het hem meer gezondheid op dan schade? Een verblijf op de intensive care is een laatste redmiddel en heel belastend voor de patiënt: voor elke dag op de IC staat een week revalidatie. 80-plussers, die soms al lijden aan hartklachten, een hoge bloeddruk of diabetes, worden daarom zelden opgenomen op een intensive care. Maar sommige tachtigers zijn veel fitter dan andere zestigers – dus het moet altijd een individuele afweging zijn.

Intensivist Michael Kuiper relativeert: „Er komen nooit twee patiënten tegelijk binnen die precies even sterk zijn. Ik zou ook niet loten. Dat lijkt me voor iedereen traumatisch”. Volgens Kuiper kun je altijd een medische inschatting voor een opname maken. „Dat gebeurt ook voortdurend: vaak worden 80-plussers niet eens naar het ziekenhuis gestuurd.”

Het verschil tussen dertigers en zestigers met corona is medisch gezien niet zo groot. Kuiper: „De kleine groep jonge mensen die in het ziekenhuis belandt met ernstige corona ís al heel ziek of kwetsbaar.”

Wat wél kan gebeuren, zegt Kuiper, is „dat je iemand opneemt en er even later een sterkere patiënt komt van wie je denkt: ‘Shit, die had ik ook willen opnemen en nu ligt alles vol’. Maar dan creëer je ruimte. Dat hebben we nu ook gedaan. We hebben ze zelfs naar Duitse IC’s gestuurd.”

Als verwachte ligduur een criterium wordt, zullen coronapatiënten in de toekomst aan het kortste eind trekken . Kuiper: „Dan zul je altijd eerder voor trauma (ongelukken, red.) of grote operaties kiezen want die patiënten blijven korter. Dat is nu niet gebeurd. Coronapatiënten gingen voor.”