België krijgt parlementaire commissie over koloniaal verleden

Er komt een parlementaire commissie die het Belgisch koloniaal verleden gaat onderzoeken. Een eerste belangrijke stap in de richting van mogelijke excuses.

Besmeurd beeld van de Belgische koning Leopold II in het park bij het Afrika museum, vlakbij Brussel.
Besmeurd beeld van de Belgische koning Leopold II in het park bij het Afrika museum, vlakbij Brussel. Foto Stephanie Lecocq

Bekladde standbeelden. Black Lives Matter-protesten. Het lijkt effect te hebben. België krijgt een parlementaire commissie die zich gaat buigen over het koloniale verleden van het land. Daarover zijn de fractieleiders van alle partijen in de Kamer, behalve die van het Vlaams Belang, het woensdagmiddag eens geworden. De commissie vormt een eerste stap in de richting van mogelijke excuses van België voor zijn koloniale verleden. De komende weken zullen de exacte vorm en de opdracht van de commissie bepaald worden. Vanaf het najaar gaat de commissie aan het werk.

Kamervoorzitter Patrick Dewael (Open Vld) kondigde vorige week al aan de fractievoorzitters woensdag te zullen raadplegen over een waarheidscommissie. „Het is tijd dat België in het reine komt met haar koloniale verleden”, schreef hij toen op Twitter. Het voorstel voor een commissie lag er al langer, maar kwam de laatste weken hoger op de politieke agenda te staan nadat Black Lives Matter-protesten het debat rond het koloniaal verleden van het land hadden doen oplaaien. Actievoerders beschadigden meermaals standbeelden van de voormalige koning Leopold II, de man die verantwoordelijk wordt gehouden voor de dood van honderdduizenden tot miljoenen mensen die in Congo-Vrijstaat door verminking, executies, verhongering en ziekte om het leven kwamen.

Excuses

Ook over het aanbieden van excuses voor het koloniale verleden wordt weer gesproken. Vorige week riep de voorzitter van de Vlaamse christen-democraten, Joachim Coens, in het tv-programma De Afspraak de koning op om te erkennen dat het Belgisch koloniaal verleden „op sommige facetten een probleem is geweest”. Verschillende partijen sloten zich daarbij aan.

Lees ook: In België wankelt ‘kolonistenkoning’ Leopold II nu echt op zijn sokkel

Het zijn de resultaten van een strijd die al langer gaande is. De laatste jaren kwam de kritiek op het koloniale verleden van België in een stroomversnelling. Nieuwe publicaties over de gruweldaden in de kolonie, documentaires en een mondige nieuwe generatie Belgen van Congolese afkomst, hebben bijgedragen aan de langzame verschuiving van de publieke opinie.

Die kreeg ook politiek steeds meer vorm. In 2002 bood België excuses aan voor zijn rol in de moord op onafhankelijkheidsstrijder Patrice Lumumba, de eerste democratisch verkozen premier van Congo, die na een staatsgreep werd geëxecuteerd.

En vorig jaar bood toenmalig premier Charles Michel zijn excuses aan voor de manier waarop het land ‘metissen’ – kinderen uit een gemengde relatie – heeft behandeld. Rond dezelfde tijd riep een VN-werkgroep België met klem op excuses aan te bieden voor het verleden. Waar eerder nooit een meerderheid gevonden kon worden, namen partijen nu wel de oproep over om onderzoek te doen naar de misstanden in Congo.

Nieuw elan

Maar het definitief verwijderen van standbeelden, en het aanbieden van excuses voor het koloniale verleden, bleef nog steeds gevoelig liggen. Leopold II is familie van de huidige koning Filip. Politici vreesden bovendien om oud-kolonialen voor het hoofd te stoten. En excuses aanbieden leidt automatisch tot een discussie over mogelijke schadevergoedingen. Concrete stappen richting een onderzoek lieten dan ook op zich wachten.

Black Lives Matter heeft nu voor een nieuw elan gezorgd. Na de recente protesten besloten universiteiten en stadsbesturen op verschillende plaatsen in België standbeelden van Leopold II te verwijderen. Ook excuses lijken dichterbij te komen nu er een commissie komt die het verleden onder de loep gaat nemen. De commissie zal zich waarschijnlijk niet alleen buigen over de periode dat Leopold II Congo tot zijn eigen bezit rekende, maar ook kijken naar de periode na 1908, toen België officieel de ‘Onafhankelijke Congostaat’ van de koning overnam en het een kolonie werd.

Ook de situatie in Burundi en Rwanda, na de Eerste Wereldoorlog Belgische mandaatgebieden, wordt onder de loep genomen. De verwachting is dat daaruit een leidraad voor de ‘verwerking en verzoening’ van het koloniaal verleden zal voortvloeien.

Op 30 juni viert Congo zestig jaar onafhankelijkheid. De kans dat er voor die tijd al overeenstemming wordt bereikt over het aanbieden van excuses voor het Belgische optreden in de oud-kolonie lijkt onwaarschijnlijk. Maar afhankelijk van de uitkomst zouden de bevindingen van de commissie wel eens kunnen uitmonden in excuses. Als het aan sommige partijen ligt, leidt de commissie zelfs tot meer dan dat. Onder andere partij Groen roept bij publieke omroep VRT op tot restituties, de dekolonisering van de openbare ruimte en beter onderwijs over de koloniale geschiedenis.