In Ypenburg is door de buurt een monument opgetuigd voor de overleden zwaan Anthon en zijn gezin.

Foto David van Dam

Het mysterie van de dode zwanenfamilie in een Haagse buurt

Buurtmascotte De dood van de bekende buurtzwaan Anthon dreunt door de Haagse wijk Ypenburg. In korte tijd overleed zijn hele gezin. De bewoners staan voor een raadsel: hoe is dit gebeurd?

Het grote nest langs het riet aan de Anthony Fokkersingel is zorgvuldig opgebouwd. Het ziet er nog vers uit, bewoonbaar. Maar waar je eieren of jongen zou verwachten, staat een kaars en ligt een bloemstuk met witte rozen en witte veren. Veren van zwaan Anthon. Afgelopen vrijdag zijn hij, zijn vrouw en drie kinderen plotseling overleden, tot groot verdriet van omwonenden. „Anthon was Ypenburg en Ypenburg was Anthon.”

Al ruim 22 jaar, vanaf het moment dat de eerste huizen werden opgeleverd, was Anthon, vernoemd naar de straat waar hij zat, te vinden in en rond de sloot in de Haagse wijk Ypenburg. Hij werd de mascotte, het uithangbord, een geliefde buurtgenoot. Zijn dood dreunt door de wijk. Op Facebook wordt gesproken van een groot verdriet. Maar sommige buren halen waarschijnlijk, stiekem, opgelucht adem. Hij werd óók verafschuwd. Er zijn bewoners die hem Brutus noemden en omschrijven als een bullebak die auto’s, fietsers en kinderen aanviel. Bij de gemeente is regelmatig over de territoriale zwaan geklaagd.

Over de oorzaak van de plotselinge dood van de dieren wordt druk gepraat en gespeculeerd. Is dit een vijfvoudige moord? Zijn ze ziek geworden van het water? Waarom zijn er eigenlijk helemaal geen kleine vogels meer in de sloot te vinden? Is het toeval dat twee honden die in de buurt van de sloot kwamen ook vreselijk ziek zijn geweest? Waarom werden de vogels eerst opgehaald door Vogelopvang De Wulp, maar een aantal dagen voor hun dood weer uitgezet in de sloot?

De wijk heeft antwoorden nodig. De autopsie, waar de buurtbewoners in eerste instantie geld voor aan het inzamelen waren, wordt door gemeente betaald.

Zwaan Anthon. Foto Judith Wijnman

Appgroep

De telefoon van Patty Kames (36) blijft maar trillen. Het zijn appjes in de Anthon-buurtpreventieapp, waar zij en twaalf andere wijkbewoners in zitten. Ze hebben de app drie jaar geleden in het leven geroepen om samen op Anthon te kunnen letten, sinds in 2018 bijna álle zwanen uit de wijk in een week tijd verdwenen. „Kleine zwanen leveren veel geld op, hebben we gehoord”, zegt Kames. Er zijn mensen die ze als siervogels willen houden, vooral in het buitenland. Er gaan geruchten dat mensen hebben gezien dat ook Anthons jongen toen door mannen in een busje zijn meegenomen, mogelijk om later te verkopen. Om zulke nare dingen in de toekomst te voorkomen, bundelden ze als buurt hun krachten. „En nu is hij dood.”

Kames, die een eigen bloemisterij heeft, maakte het rouwboeket dat nu in het nest ligt. „Ik heb zo gehuild toen ik het aan het maken was.” Ze was een inzamelingsactie begonnen om een onderzoek naar de dood van de zwanen te bekostigen en een herdenkingsplekje te creëren. Nu heeft de gemeente toegezegd de autopsie te betalen en zelfs óók een bijdrage te doen aan een gedenkteken. Al meer dan 1.000 euro is opgehaald. „We twijfelen nog wat we gaan doen: een magnoliaboom, een beeld met zwanen of een gedenksteen bij de boom met zijn verhaal.” De zwanen worden samen, als gezin, gecremeerd. „Dan kunnen we hun as daar uitstrooien.” De rest van het geld gaat naar Vogelopvang De Wulp, die geprobeerd heeft Anthon en zijn gezin te helpen.

Foto Judith Wijnman
Foto Judith Wijnman
Foto Judith Wijnman

Levenloos op de oever

Net als vorig jaar hadden Anthon en zijn vrouw ook dit jaar zeven jongen groot te brengen. Een van hen overleed eerder, net een week oud, een tweede is waarschijnlijk aangevallen door een kat en werd onthoofd teruggevonden. Toen kwam opeens het bericht in de app dat een van de andere jongen levenloos op de oever lag. Vogelopvang De Wulp werd ingeschakeld, zij namen eerst alleen dat jong mee, dat dezelfde avond overleed. De volgende ochtend heeft De Wulp het hele gezin uit het water gehaald en meegenomen naar de opvang. Ze dachten aan botulisme, een natuurlijke vergiftiging die te maken heeft met de zuurstof in het water. Na vijf dagen werd het gezin, van toen vijf nog leden, dinsdag 9 juni weer vrijgelaten in de sloot.

„Kijk maar, het ging supergoed met ze”, zegt Sylvia Kuitert (60) terwijl ze op haar telefoon het filmpje van de uitzetting van de vijf zwanen laat zien. Het waren echt ónze zwanen, zegt ze. „Zo voelden we dat allemaal hoor.” Hoewel, misschien niet iedereen, zegt ze twijfelend. Anthon kon nogal intimiderend overkomen, zeker toen hij nog in de tuin van het huis op de hoek broedde, zegt ze wijzend naar de plek. „Niemand kon het kruispunt over, of je in de auto of op de fiets was maakte hem niet uit, hij viel gewoon aan.” In die periode kwamen bij de gemeente de meeste klachten over de zwaan binnen. Daarna heeft de gemeente hem kunnen verleiden langs de sloot te gaan broeden, door het riet langs de oever niet meer te maaien.

Kuitert denkt dat er mogelijk iets met de sloot aan de hand is. Ze hoort steeds minder kikkers, en nu ze erover nadenkt zijn er helemaal geen ‘kleintjes’ meer in de sloot te zien. De eendjes, waterkipjes en meerkoetjes zijn allemaal weg. „Gek toch? Zou iemand iets in het water hebben gedaan?” Ze wil niet te veel speculeren, en niet geloven dat iemand de zwanen doelbewust iets heeft aangedaan. „Als we erachter komen dat dat toch is gebeurd, dan is hij de sjaak. Dan zijn diezelfde avond zijn ruiten ingegooid.”

„We sluiten niks uit”, zegt Sharon Lexmond (30), beheerder van Vogelopvang De Wulp. Zij heeft de dood van het gezin van Anthon, die zij liefkozend ‘Big Daddy’ noemde, onderzocht en de autopsie gedaan. Bij allemaal zagen ze een licht opgebolde lever en stuwing rond het hart en andere organen. „Dat wijst erop dat de lever een bepaalde gifstof moest verwerken, waardoor uiteindelijk het hart is gestopt. Of dat een natuurlijke toxine is geweest die het heeft veroorzaakt, weten we nog niet.” Speculeren wil ze niet, het is wachten op de uitslag van de testen. „Die kunnen eind deze week of begin volgende week komen.” Ze omschrijft de dood van de zwanen als bizar. „Het zou niet het eerste incident zijn waarbij vogels zijn omgekomen door onnatuurlijke gifstoffen.”

Het monument voor de overleden zwaan Anthon en zijn gezin. Foto David van Dam

Onderzoek

Ook het waterschap Delfland onderzoekt de dood van het zwanengezin. Uit onderzoek is gebleken dat er voldoende zuurstof in het water zit, laat een woordvoerder weten. Maar eigenlijk zegt dat niks, „botulisme is een bacterie die heel lokaal toxines kan produceren”, zegt Sharon Lexmond. Het waterschap gaat verder met onderzoek naar de bacteriën in het water. „Wij willen dit natuurlijk ook graag oplossen om herhaling te voorkomen”, aldus de woordvoerder.

Rob (62) en Indra (60) van Elleswijk vertrouwen het hele voorval voor geen cent. Hun hond Apollo is vreselijk ziek geweest de afgelopen week, zeggen ze. „Het is opvallend, omdat het ongeveer tegelijk met Anthons dood was”, zegt Rob. „Hij heeft vijf dagen lang drie keer per dag een infuus gehad”, zegt Indra. „Hij ziet er nu wel weer redelijk gezond uit, maar het was erop of eronder, we hadden hem bijna in moeten laten slapen, zo ziek was hij.” Het leek volgens de dierenarts op een vergiftiging, met ernstige leverschade tot gevolg. Rob en Indra van Elleswijk denken dat hun hond de uitwerpselen van Anthon heeft gegeten. „En hij is niet de enige”, zegt ze terwijl ze naar Apollo wijst. „Een andere hond is ook héél ziek geweest nadat hij uit de sloot heeft gedronken.”

Ze is in het water gegaan om hem en zijn jong op het droge te halen. Uiteindelijk blijkt dat het hele zwanengezin is overleden.

Gebeten

Visser Paul (68), die niet met zijn achternaam in NRC wil, gelooft er niks van dat het aan het water ligt. Hij heeft sinds Anthon is overleden ongeveer elke dag met zijn hengel langs het water gezeten: het was niet anders dan normaal, hij had genoeg beet. „Ik zit er nu een half uur en ik heb al twee grote voorns gevangen.” Hij laat het bewijs zien op zijn telefoon. Zeelt, karpers, brasem.

Normaal kan je de kleine visjes zien zwemmen, zegt hij. „Ik weet alleen niet waarom ik ze nu niet zie.”

Natuurlijk is hij bekend met Anthon en zijn familie. „Een imponerend ding hoor, heel agressief met die vleugels zwom hij hier dan.” Ook zijn kleinzoon is weleens in zijn vinger gebeten door de vogel. Maar ja, welk kind niet?

De dochter van Judith Wijnman (50) is ook een keer door Anthon gepakt. „Werd ze opeens in haar bil gebeten.” Ze bleef er niet lang boos over. Wijnman was ook lid van het buurtpreventieteam. Hij was haar „huisdier aan het einde van de straat”. Vrijdagochtend las ze in de app dat één van de jongen dood op de kant lag en dat het met een ander niet goed ging. Ze is ernaartoe geracet en heeft het zieke jong uit het water gehaald en op de kant gelegd. Anthon was toen nog superfit en beschermde zijn kind. „Dat zie je wel”, zegt ze terwijl ze over twee gigantische blauwe plekken op haar armen wrijft. „Hij was zó’n goeie zwanenvader, dat ontroerde me altijd zo.”

Anthon is bij het dode jong gaan liggen, de moeder bij haar zieke kind, zegt Wijnman. „Het was hartverscheurend.” Later op de dag zijn vader en moeder gezien terwijl ze, zoals zwanen doen, hartjes naar elkaar maakten. Dan zetten ze de snavels tegen elkaar, en vormen de gebogen halzen een hart. „Toen dachten we dat ze elkaar aan het troosten waren, nu denken we dat ze afscheid van elkaar namen.”

Vrijdagmiddag las ze in de groepsapp dat Anthon en zijn vrouw kwijt waren. Wijnman is op de fiets gesprongen en heeft hem door de stromende regen gezocht, langs de oevers. Ze zag een witte vlek in het donkere water. „Ik wist gelijk dat hij het was. Ik herken zijn knobbel.” Ze is in het water gegaan om hem en zijn jong op het droge te halen. Uiteindelijk blijkt dat het hele zwanengezin is overleden. Hij leek imposant en gevaarlijk, zegt ze, maar eigenlijk was het gewoon een watje en een enorme goedzak. „Jankend heb ik met hem in mijn armen op de kant gezeten.”