De ‘warmtevisionairs’ uit Groningen zijn nog steeds op zoek

Van het gas af Ruim 10.000 huizen in de stad Groningen gaan van het gas af. Maar de benodigde warmte is niet zo makkelijk te vinden. Geothermie werd een debacle, biomassa viel ook af, en datacenters en zonnethermie leveren niet genoeg warmte op.

Op de slibvelden bij het Groningse dorpje Dorkwerd moet ‘het grootste zonnethermiepark van Nederland’ verrijzen.
Op de slibvelden bij het Groningse dorpje Dorkwerd moet ‘het grootste zonnethermiepark van Nederland’ verrijzen. Foto Kees van de Veen

Het begon in 2007 allemaal met het inkopen van duurzaam wc-papier. De film An Inconvenient Truth van de Amerikaanse vicepresident Al Gore uit 2006, over de opwarming van de aarde, zette de gemeente Groningen aan tot actie. „Toen moesten we nog op zoek naar duurzaam wc-papier, maar ook naar duurzame koffie, nieuwe auto’s, gloeilampen, vloerbedekking, asfalt, dakbedekking, de inkoop van elektriciteit en gas, en ga zo maar door”, zegt projectleider energietransitie Paul Corzaan, die sinds 2007 bezig is met het verduurzamen van de gemeente.

Dertien jaar later profileert Groningen zich graag als koploper in de Nederlandse energietransitie. Maar de weg daarheen zit vol tegenslagen.

In de gemeente Groningen gaan de komende jaren ruim 10.000 huizen van het aardgas af. Een megaproject dat zo’n 70 miljoen euro kost. Sinds de start in 2017 zijn zo’n 3.500 woningen aangesloten op het warmtenet – het systeem waarmee de stad een groot aantal wijken van het aardgas af wil halen. Alleen draait dat warmtenet nu nog wel op aardgas. Pas vanaf volgend jaar worden het douchewater en de verwarming duurzaam, dankzij de restwarmte van datacenters. Maar met het gebruik van die warmtebron is Groningen er nog lang niet. Het is een zoektocht die loopt van de bodem naar de zon, en alle warmte daar tussenin.

Lees ook dit vragenstuk: Alle gebouwen van het gas – is dat in 2050 gelukt?

Een pijnlijk dossier

Geothermie. Het woord alleen al ligt gevoelig in Groningen. Nadat de gemeente in 2012 besloot om woningen van het aardgas te halen, beschouwde het geothermie als de ideale warmtebron.

Ruim drie kilometer onder de grond zit water met een temperatuur van 120 graden. Als dat omhoog wordt gepompt, kan het via een warmtenet zó door de huizen stromen. Het gebruikte en afgekoelde water verdwijnt vervolgens weer terug de grond in. „Dit is by far de beste warmtebron voor Groningen”, zegt Corzaan. „Er is voldoende warm grondwater recht onder de stad om heel Groningen te verwarmen.”

Alleen is het in Groningen van geothermie nooit gekomen. Na vijf jaar overleg met het ministerie van Economische Zaken en het Staatstoezicht op de Mijnen (SODM), kwam de laatste instantie in 2017 met een keiharde afwijzing. De risico’s van boren in de grond zouden onvoldoende in kaart zijn gebracht, zo dicht bij het gaswinningsgebied, en Groningen had te weinig expertise op dit terrein. „Wekelijks, maandelijks spraken we met elkaar. En uit het niets kwam het SODM met die afwijzing. Nog steeds vraag ik me af: wat hebben we gemist?”, zegt Corzaan.

Uiteindelijk trok de gemeente zelf de stekker uit het geothermieplan. Kosten: zes miljoen euro.

Ondertussen waren de contracten met woningcorporaties voor de levering van warmte al getekend. „We hebben twee jaar onnodig verloren”, zegt Theo Venema, projectontwikkelaar bij Warmtestad, het duurzame nutsbedrijf van de gemeente en Waterbedrijf Groningen.

Vorig jaar noemde hij het geothermiedebacle in NRC „karaktermoord met een schop na”. Van die woorden neemt hij niks terug, zegt hij nu. „Maar as is verbrande turf en wordt nooit meer turf”, zegt Venema. „We moeten niet blijven hangen in wat ooit had gekund.”

Het slib bij Dorkwerd. Foto Kees de Veen

Gratis warmte van datacenters

Tijdens de zoektocht naar een nieuwe warmtebron kwam de gemeente uit bij een biomassacentrale. Maar dat riep meteen vragen op, zegt Corzaan: „Over de afkomst van het hout dat daarin verstookt wordt, het transport ervan en de uitstoot van stikstof en fijnstof.”

Na een grondige inventarisatie naar potentiële warmtebronnen, bleek een onontdekte bron pal tegenover de plek te liggen die ooit bestemd was voor de geothermiecentrale: twee datacenters op het Zernikecomplex. „Daar komt gratis warmte uit”, zegt Venema. „Warmte die vrijkomt bij het koelen van de computerprocessoren vliegt nu zo de lucht in.” Dus heeft WarmteStad een paar buizen aangelegd om die warmte op te vangen. Daardoor kunnen er vanaf volgend jaar 2.500 huizen verwarmd worden met computerwarmte.

Alleen is de temperatuur ervan aan de lage kant: 23 graden. Terwijl een douchebeurt en verwarming om een wat hogere temperatuur vragen. Om de temperatuur te verhogen moet nog een warmtepompstation gebouwd worden.

Maar dan nog blijft het aantal huizen dat ermee verwarmd kan worden beperkt én is Groningen afhankelijk van datacenters. Die kunnen ook besluiten om te vertrekken of de computers een maandje uit te zetten voor een grote schoonmaak. Groningen kijkt dus verder, naar een verlaten plek achthonderd meter verderop, vlakbij het dorpje Dorkwerd.

Lees ook over de vervanging van het gasnet in de Groningse wijk Vinkhuizen: Gasnet eruit, warmtenet erin? Dat gaat zomaar niet!

Zonnen op het slib

‘Levensgevaarlijk!’, staat er op bordjes op de dijk langs het Reitdiep. Achter de dijk ligt verontreinigd slib. Binnenkort is het slibdepot vol en wordt het afgesloten. Een buitenkans, dachten Groningse warmtevisionairs. Waarom die tien hectare niet vol leggen met zonnecollectoren, die met behulp van de zon water verwarmen? „Het grootste zonnethermiepark van Nederland en het op twee na grootste van de wereld”, zegt Venema trots.

Maar zo simpel is het niet. Zonnethermie werkt vooral in de zomermaanden, met veel zonneschijn en hoge temperaturen. „In de zomer produceert zonnethermie 80 procent van de jaarlijkse warmte”, zegt Venema. Een deel van die warmte moet in de zomer opgeslagen worden, als woningen minder warmte nodig hebben. „We willen zeker een kwart van dat warme water in de zomer onder de grond opslaan, en het dan ’s winters weer oppompen.”

De enige hobbel op de weg is de financiering. Er is zo’n vier miljoen euro nodig om buizen aan te leggen en een opslagsysteem te bouwen. Dat geld probeert de gemeente los te krijgen via het Nationaal Programma Groningen, een overheidsfonds met daarin 1,15 miljard euro. Dat geld is de komende tien jaar beschikbaar voor de regio die getroffen is door bevingen als gevolg van de gaswinning.

Doel Groningen: CO2-neutraal in 2035

Maar zelfs als die miljoenen binnen zijn, levert zonnethermie op het slibdepot slechts genoeg warmte voor 2.500 woningen. Daarmee zijn er nog niet genoeg duurzame warmtebronnen voor de eerste tienduizend panden die de komende jaren op het warmtenet worden aangesloten.

Laat staan voor de tienduizenden extra woningen die tot 2035 volgen, wanneer de gemeente Groningen CO2-neutraal wil zijn.

Volgens Venema is het een voordeel dat er verschillende warmtebronnen worden ingezet: „Zo spreiden we de risico’s en is het betaalbaar. Afhankelijk zijn van één bron, zoals we dat sinds de jaren zestig gewend waren met aardgas, is het oude denken.” Ondertussen kijkt Venema ook naar de toekomst: „Warmte afkomstig uit industriële processen, uit kanalen of rioleringen”, somt hij enthousiast op. „Overal is gratis warmte.”

Paddepoel verwarmen wordt best lastig