Fotograaf Helena van der Kraan observeerde met een betrokken blik

Necrologie Vanaf de jaren zeventig legde fotografe Helena van der Kraan (1940-2020) haar omgeving vast. Portretten zonder ruis waren haar troef.

Helena van der Kraan met Wim van Sinderen (links) in 2005.
Helena van der Kraan met Wim van Sinderen (links) in 2005. Foto Marie Jeanne de Rooij

Dat teddyberen ook verontwaardigd de wereld in kunnen kijken, weten we dankzij fotograaf Helena van der Kraan. Ruim tweehonderd beren portretteerde ze, meestal ‘naakt’, soms met een versleten jasje aan. Zondag overleed Van der Kraan op de dag dat ze tachtig zou worden.

In 1940 komt Helena van der Kraan als Helena Jirina Maazel in Praag op de wereld. Samen met onder meer haar beer Bebbeba zou ze daar de eerste 28 jaar van haar leven blijven. Ze was er graficus en schilder, maar wanneer de Praagse Lente wordt neergeslagen, besluit ze te vluchten. Haar beer Bebbeba bleef achter, al zou na enige tijd de hereniging toch plaatsvinden, zo vertelde ze dit voorjaar in de Volkskrant, naar aanleiding van de tentoonstelling die nu te zien is in het Fotomuseum in Den Haag.

Eenmaal aangekomen in Nederland wordt Van der Kraan verder opgeleid aan Ateliers ’63. Daar leert ze beeldhouwer en graficus Axel van der Kraan kennen. Een vanaf dat moment blijvend duo: samen werken ze aan installaties en sculpturen. Als het werk eenmaal staat, fotografeert Helena het resultaat. De documentatiedrift al snel wordt omgezet in een leven als fotograaf. Stillevens en vooral portretten van mensen in haar omgeving worden haar troef.

Ondanks de persoonlijke betrokkenheid die ze vaak had met wat ze vastlegde, zijn de foto’s niet sentimenteel. Van der Kraan observeert met betrokken blik in een zo eenvoudig mogelijke setting. Geen ruis rondom de volwassen man in een wastobbe, of de man met het versleten gezicht lurkend aan een bierflesje. Het ging ook niet, zoals vooral op de vroege foto’s het geval lijkt, om ontluistering, maar meer om het liefdevol neerzetten van haar omgeving.

Bekijk ook: Trotse beren, bange beren

Het waren niet alleen vrienden of kennissen die ze vastlegde. Bekend werd ze bijvoorbeeld met de serie ‘Medewerkers’ (1986) en ‘Senatoren’ (1995). In de eerste serie legt ze tachtig medewerkers van het Gemeentemuseum Den Haag vast. In de Senatoren-serie draait het om de 75 leden van de toenmalige Eerste Kamer. Een beetje zenuwachtig staan de meeste senatoren erop in een tijd dat de stropdas nog een prominent kledingstuk was.

‘The Artdealers’

Haar wellicht bekendste foto – de toegankelijke teddyberen even niet meegerekend – is ‘Art Dealers’, die zich in de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam bevindt: twee mannen bij een wastafel; de een kijkt geconcentreerd naar een foto. Hij gaat er duidelijk de tijd voor nemen, in zijn nonchalante pose staat één voet een beetje naar achteren. Om niet te balanceren, leunt hij met de schouder tegen de muur. De andere man wacht het oordeel over de foto af. Op de wastafel voor ze ligt een mapje. Geen idee wat er verder in het mapje zit, maar op basis van de titel verwacht je dat het meer foto’s zullen zijn.

Het mooie is niet alleen dat hier twee observerende mannen geobserveerd worden, maar het is ook de suggestie die de foto wekt. Het gaat om kunst, maar waarom moet dat bij een wastafel bij openbare wc’s? En wat staat er op de foto? Als de kunst zo uitgewisseld moet worden, dan gaat het of om iets dat niet voor ieders ogen bestemd is, of de vluchtigheid van het verkopen van een kunstwerk is inmiddels iets geworden dat je doet vlak na het handen wassen.

Hoe het precies zit, staat niet bij de foto. In het boek Helena van der Kraan dat ter ere van haar 65ste verjaardag verscheen, is te lezen hoe ze zich als docent aan de kunstacademie Sint Joost in Breda ergerde aan de studenten die uitvoerig hun foto’s uitlegden, nog voordat er iets te zien was. Dat is begrijpelijk voor wie bedenkt dat het in haar werk gaat om „een ingetogen vorm van visuele poëzie”, zoals Wim van Sinderen, conservator van het Fotomuseum Den Haag, schrijft in het persbericht over haar overlijden.

Beer & Teddy is tot 1/11 te zien in het Fotomuseum Den Haag.