In de Kaukasus kúnnen de coronacijfers niet kloppen

Coronavirus in Dagestan Het werkelijke aantal doden door het coronavirus ligt in de Russische autonome regio Dagestan waarschijnlijk vele malen hoger dan uit de officiële cijfers blijkt. Vanaf eind april raakten sociale media overstroomd met berichten van wanhopige bergbewoners: ‘Help ons, we gaan hier allemaal dood.’

Uitzicht op Machatsjkala, waar advocaat Zjariat Abdoelalimova woont: „Het ziekenhuis zei: We komen u niet halen, want we hebben nergens om u naartoe te brengen, alle ziekenhuizen liggen vol. Belt u zelf als u ergens een plekje gevonden hebt.”
Uitzicht op Machatsjkala, waar advocaat Zjariat Abdoelalimova woont: „Het ziekenhuis zei: We komen u niet halen, want we hebben nergens om u naartoe te brengen, alle ziekenhuizen liggen vol. Belt u zelf als u ergens een plekje gevonden hebt.” Foto's Konstantin Salomatin

Abakar! Abakááár!” Abakar Ibasjev kijkt over zijn schouder. Hoog op de helling steken bouwvakkers hun rechtervuist in de lucht – een teken van solidariteit voor de weduwnaar. Jongemannenstemmen galmen door de groene vallei:

„Abakááár!”

Abakar Ibasjev is geroerd door het gebaar, maar hij moet nu eerst de overlijdensakte van zijn vrouw Mariam weten terug te vinden.

Op 4 mei kreeg Mariam voor het eerst verhoging, op 7 mei zocht ze haar bed op. Omdat de koorts niet wilde zakken en ze het steeds benauwder kreeg, bracht Abakar haar op 13 mei naar het streekziekenhuis van Madzjalis – alle ambulances waren bezet. De zusters stuurden hem meteen naar de apotheek voor medicijnen, vertelt Ibasjev: „In het ziekenhuis was nog geen paracetamolletje voorhanden.” Mariam werd aangesloten op een beademingsapparaat, maar al snel was de zuurstof op. Toen de zuurstof weer werd aangesloten, was Mariam Ibasjeva al gestorven. Ze was 61 jaar oud.

Mariam Ibasjeva is overleden aan het coronavirus, zo staat er te lezen in de overlijdensakte. „Covid-19, virus niet geïdentificeerd”, staat er onder punt C. Daarachter staat een code: U072.

Deze code betekent dat de arts de diagnose Covid-19 weliswaar heeft gesteld, maar dat de ziekte niet via een test is aangetoond. Dat laatste betekent dat het overlijden van Mariam Ibasjeva niet zal worden opgenomen in de officiële statistieken van de Russische Federatie. Alleen patiënten die positief zijn getest op Covid-19 worden meegeteld in de cijfers, zo liet het Russische ministerie van Volksgezondheid op 22 mei weten.

Mariam is niet de enige in Tsjoemli die is gestorven aan het coronavirus. Onder de groene notenbomen van het kerkhof liggen dertien andere slachtoffers. Rasoel Mogamedov heeft ze met liefde begraven, in witte doeken, zoals de islam voorschrijft, een laag cellofaan om besmetting te voorkomen, en een tweede laag windsels, zodat niemand er iets van zou zien. Mogamedov wijst naar de bodem: zandgrond, waar het makkelijk werken is. Hier liggen boomwortels en hier een ondergrondse stroom die het graf meteen onder water zet.

Hij herinnert zich nog hoe hij in de stromende regen de teraardebestelling deed, zonder imam, met drie familieleden met mondkapjes voor en latex handschoenen aan. Aan zijn eigen dood dacht hij niet. „Iemand moest dit toch doen.”

Naast Tsjoemli zijn er meer dorpen waar het coronavirus heeft huisgehouden. In heel Dagestan, van de blauwe Kaspische Zee tot de besneeuwde toppen van de Kaukasus, stierven de mensen als vliegen, zo leek het wel. Vanaf eind april raakten de Russische sociale media overstroomd met berichten van wanhopige bergbewoners: ‘help ons, we gaan hier allemaal dood’. Volgens de officiële statistieken van Rospotrebnadzor, zeg maar het Russische RIVM, telde de autonome republiek Dagestan (2,5 miljoen inwoners) op 13 juni 6.463 besmettingen en waren er 313 doden te betreuren.

Het werkelijke aantal doden ligt waarschijnlijk véle malen hoger. Ziatoedin Oevajsov, voorzitter van de maatschappelijke organisatie Patiëntenmonitor, besloot zelf te gaan tellen. „Ik begreep dat je in de dorpen gemakkelijk informatie kunt verzamelen omdat iedereen daar elkaar kent.” Op basis van telefonische meldingen uit ruim 160 dorpen schat Oevajsov dat er in de bergen zo’n 1.100 patiënten zijn overleden. Het tellen van het aantal sterfgevallen in de steden was een stuk lastiger. „Maar ik ben er van overtuigd dat er minstens 2.000 sterfgevallen zijn in Dagestan. Misschien zelfs 3.000.”

Op de begraafplaats van Tsjoemli liggen veertien slachtoffers van Covid-19. Foto Konstantin Salomatin

Verdacht weinig sterfgevallen

Dagestan is niet de enige regio waar de cijfers geen weerslag vormen van de ware omvang van de coronacrisis. Ook elders op de Kaukasus houdt het virus huis. „We hebben berichten over een grote epidemie in Karatsjaj-Tsjerkessië. En in Noord-Ossetië zijn er grote problemen”, vertelt Oevajsov. Volgens de officiële statistieken zijn er in Karatsjaj-Tsjerkessië negen patiënten overleden, in Noord-Ossetië 66.

Dat is verdacht weinig. Met ruim 500.000 besmettingen neemt Rusland wereldwijd de derde plaats in, na de VS en Brazilië. Maar het aantal doden als gevolg van Covid-19 is spectaculair laag: met 6.948 overledenen staat Rusland op de dertiende plaats. De sterfte ligt in Rusland op 1,3 procent. Ter vergelijking: in de Verenigde Staten overlijdt 5,6 procent van de geïnfecteerden.

Lees ook: Ziekenhuis nr. 52 in Rusland kan niet zonder vrijwilligers

Landen die veel testen uitvoeren hebben een hoog aantal geïnfecteerden, maar relatief lage sterfte. Maar ook het hoge aantal testen dat Rusland heeft uitgevoerd (bijna 15 miljoen) geeft geen verklaring voor het extreem lage aantal doden. De verklaring van Poetins woordvoerder Dmitri Peskov dat het de verdienste is van de (sterk verwaarloosde) Russische gezondheidszorg, kan nauwelijks serieus worden genomen. De Russische statistiek, zo liet WHO-directeur Michael Ryan de afgelopen weken weten, „is moeilijk te bevatten”.

Familie krijgt condoleances van het hele dorp. Zo kan het virus zich verder verspreiden

In de afgelopen weken hebben zowel Russische als buitenlandse media zich gebogen over de totale sterfte van de maand april in Moskou, zoals vrijgegeven door het bureau voor statistiek. De Financial Times en The New York Times constateerden op grond van cijfers voor Moskou dat het wérkelijke aantal coronadoden veel hoger ligt dan de officiële statistieken aangeven. Het stuk leidde tot woedende reacties van Russische parlementariërs en het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken.

De ernstigste calamiteit sinds Tsjernobyl

De epidemie in Dagestan biedt een inkijkje in de manier waarop de Russische Federatie omgaat met de ernstigste calamiteit sinds Tsjernobyl. Ook in andere regio’s werd het aantal doden als gevolg van Covid-19 waarschijnlijk kunstmatig laag gehouden. Maar juist in de Kaukasus werd duidelijk dat de officiële statistiek over het aantal doden niet kón kloppen.

Advocate Aida Kasimova komt uit Chasavjoert, een middelgrote stad aan de grens met Tsjetsjenië. Vanaf half april raakten de ziekenhuizen overstroomd met patiënten met longontsteking. „Toen begon onze strijd om te overleven.” Dat bedoelt ze letterlijk, want ze is nog altijd herstellende van Covid-19. Anderen hadden minder geluk. „Ik ken een familie waar tien mensen binnen twee weken aan het coronavirus zijn overleden. In andere families overleden twee, drie, vier mensen. Het was angstaanjagend.”

Zjariat Abdoelalimova, toevallig ook advocate van beroep, zat thuis in Machatsjkala met een dubbele beenbreuk, toen haar temperatuur sterk begon op te lopen. „De arts zei aan de telefoon dat het waarschijnlijk verkoudheid of een longontsteking was. Toen hadden we hier zogenaamd nog geen Covid.”

Toen Abdoelalimova een scan liet maken, bleek dat haar ene long voor 35 procent en haar andere voor 45 procent was aangetast. In paniek belde ze een ambulance: „Ze zeiden tegen me: ik kom u niet halen, want we hebben nergens om u naar toe te brengen, alle ziekenhuizen liggen vol. Belt u als u zelf ergens een plekje gevonden heeft.” Dat was op 1 mei, toen er in Dagestan volgens de officiële cijfers twaalf patiënten aan Covid-19 waren overleden.

Door de regio’s verantwoordelijk te maken voor de bestrijding van de epidemie, zorgde Poetin ervoor dat het slechte nieuws niet over hem zou gaan

Op 28 maart kondigde president Vladimir Poetin aan dat Rusland in lockdown zou gaan. Volgens de Russische site Meduza was er grote druk van de Moskouse burgemeester Sobjanin voor nodig om Poetin akkoord te laten gaan met de quarantaine: de jaarlijkse overwinningsparade en het referendum over het wijzigen van de Russische Grondwet – die Poetin in staat zou stellen om aan de macht te blijven tot 2036 – waren belangrijker.

Uiteindelijk ging Poetin overstag. Maar de president liet meteen weten dat het aan de lokale gouverneurs zou zijn om te bepalen welke maatregelen er genomen zouden worden. Politicologen waren het eens: door de regio’s verantwoordelijk te maken voor de bestrijding van de epidemie, zorgde Poetin ervoor dat het slechte nieuws niet over hem zou gaan, maar over zijn ondergeschikten.

Het afschuiven van de verantwoordelijkheid naar de regio’s was niet bevorderlijk voor de transparantie, zo zegt Ziatoedin Oevajsov van Patiëntenmonitor. Juist in Dagestan greep het virus snel om zich heen. Burgers hielden zich slecht aan de oproep om thuis te blijven. Volgens lokale tradities wordt de familie van een overledene gecondoleerd door het hele dorp, waardoor het virus zich verder kon verspreiden. De gezondheidszorg in Dagestan – een van de meest corrupte regio’s van Rusland – stond bovendien al op omvallen.

Lokale bestuurders waren niet erg geneigd dat verhaal te melden aan Moskou. „Ambtenaren willen graag laten zien dat ze hun werk goed doen”, zegt Oevajsov. „Problemen worden weggemoffeld.”

Vaak gebeurt dat met medeweten van het centrale bestuur. „Van bovenaf wordt er niet gezegd: schuif de cijfers maar onder het tapijt”, zegt Oevajsov. „Ze zeggen: we willen de júíste cijfers. Maar daarna schrijven ze een methodiek voor die alle mogelijkheden biedt om de boel te manipuleren. En dat komt het centraal bestuur eigenlijk ook best goed uit.”

Zelf medicijnen kopen

Het aantal testen om het coronavirus aan te tonen bleef aanvankelijk sterk achter in Dagestan. Ook de mogelijkheid om de ziekte na overlijden door autopsie vast te stellen werd nauwelijks benut: de overgrote meerderheid van de bevolking is moslim en de islam verbiedt het snijden in het dode lichaam.

Toen Zjariat Abdoelalimova eindelijk te horen kreeg dat er misschien een plekje was in een ziekenhuis in Kaspijsk, belde ze meteen een taxi. Onderweg naar het ziekenhuis kocht ze zelf de benodigde medicijnen. Zes dagen lag ze op de gang van de afdeling chirurgie, daarna zes dagen op de afdeling ‘therapie’. Op haar buik, want ze wist dat dat de beste manier was om te blijven ademen.

Al die tijd werd het woord ‘Covid’ niet uitgesproken, vertelt Abdoelalimova. De zuster vertelde haar dat de diagnose expres niet werd gesteld. Op de gang ruzieden patiënten over de schaarse zuurstofapparaten: „Dan schreeuwde iemand: je krijgt hem niet, want ik stik!”

Ontsmetten in de bergen

Als de catastrofe niet zo groot was geweest, zo vertelt Ziatoedin Oevajsov, dan waren de autoriteiten wegggekomen met het bedrog, zoals dat meestal gebeurt. Maar begin mei lagen de officiële cijfers – veertien overledenen – zó ver af van de werkelijkheid, dat de situatie onhoudbaar werd.

Op 6 mei schreef advocate Aida Kasimova een brief aan president Poetin over de alarmerende situatie. „Ik kreeg bericht dat mijn brief was doorgezonden naar het ministerie van Volksgezondheid van de Republiek Dagestan.” Daarna begon ze Russische media aan te schrijven. De doorbraak kwam toen de sensatiekrant Moskovski Komsomolets op 8 mei berichtte over de toestand. De Dagestaanse minister van Volksgezondheid moest toegeven dat ruim 600 mensen aan ‘longontsteking’ waren overleden.

Op 18 mei hield president Poetin een videoconferentie met Vladimir Vasiljev, het ‘hoofd’ van de republiek. In Dagestan was sprake van een serieuze situatie, zo zei de president: een gevolg van het feit dat mensen pas in een laat stadium hulp zoeken.

Poetin kondigde speciale hulp aan. Een konvooi van de burgerberscherming vertrok naar de bergen om te ‘ontsmetten’, er verrees een veldhospitaal. Op dat moment was de piek van de epidemie al weer voorbij, zo vertelt Zjariat Abdoelalimova: „Het was veel te weinig en het was veel te laat.”