Opinie

Haal het standbeeld neer, maar verbrand niet het boek

Zihni Özdil

‘En toen, in 1492, werd Columbus ontdekt. Door de Arawak-Indianen op het strand van de Bahamas.” Na lezing van de Amerikaanse historicus Howard Zinn besloot ik historicus te worden. Zinn zette in de jaren zestig een nieuwe toon met zijn baanbrekende boek A People’s History of the United States. Dezelfde vaderlandse geschiedenis, maar dan vanuit het perspectief van tot slaaf gemaakten, vrouwen, arbeiders en Native Americans.

Dankzij Zinn werd bekend dat Columbus een genocidale massamoordenaar was; hij en zijn mannen vermoordden, beroofden en martelden de oorspronkelijke bevolking. De mannen moesten als slaaf de mijnen in, op zoek naar goud, doorwerken tot ze dood waren. De vrouwen moesten zich kapotwerken op cassaveplantages – ze hadden geen melk meer in hun borsten om hun pasgeboren baby's te voeden. Het duurde niet lang voor de oorspronkelijke bevolking was uitgeroeid.

Zinn stuitte in eerste instantie op enorm veel weerstand, zijn werk zou ‘te radicaal’ zijn. Maar al in de jaren zeventig werd de manier waarop hij de geschiedenis beschreef onderdeel van de mainstream historiografie. De ontnuchtering kwam toen ik geschiedenis ging studeren in Nederland. Begrijp me niet verkeerd: ik heb veel geleerd, maar wel binnen het zeer nauwe spectrum van wat gezegd mag worden in Nederland.

Bekijk ook deze In beeld: Omstreden standbeelden naar de vlakte na dood Floyd

Een voorbeeld. Een hoogleraar meldde dat Indonesië in 1949 onafhankelijk werd. Ik, eerstejaars, stak mijn vinger op: „Meneer, volgens mij werd Indonesië onafhankelijk op 17 augustus 1945. Toen riepen Soekarno en Hatta de onafhankelijkheid uit.” De hoogleraar: „Je weet toch ook dat onafhankelijkheid pas geldig is als zij internationaal wordt erkend. Nederland deed de soevereiniteitsoverdracht in 1949, dus toen werd Indonesië officieel onafhankelijk.” Ik: „Dank voor de verheldering. Wanneer werd Amerika trouwens onafhankelijk?” De hoogleraar: „Op 4 juli 1776 natuurlijk.” Ik: „Fout! In 1803 pas, want toen erkende Engeland de onafhankelijkheid officieel.” De hoogleraar: „Ja, maar dat is anders”.

U kunt zich vast voorstellen hoe ik geniet van de hysterische reacties in Nederland op het neerhalen van het standbeeld van Columbus, deze week in Minneapolis. Dat gebeurde op de golf van protesten naar aanleiding van de moord op George Floyd. Maar het standbeeld werd neergehaald door Native American activisten.

Nederlanders begrijpen niet dat verreweg de meeste Amerikanen, ook witte rechtse Amerikanen, daar begrip voor hebben, zelfs wanneer ze het niet eens zijn met de actie zelf. Omdat de beschrijving van de geschiedenis in Amerika niet zo bekrompen is als in Nederland.

Standbeelden van ‘helden’ worden door de overheid geplaatst om mensen uit het verleden te verheerlijken. Het is meer dan gezond dat gewone burgers die verheerlijking gaan bevragen. En, wanneer blijkt dat die ‘helden’ genocidale massamoordenaars waren, besluiten tot een beeldenstorm. Dat is democratie van onderaf. Daar zal iedereen die beschaafd is begrip voor hebben.

Maar we dreigen door te slaan.

Deze week werd bekend dat een manager van de BBC de ‘Don’t mention the war’-aflevering van Fawlty Towers van streamingdienst UKTV gehaald. Nu hadden managers al een reputatie van bange mannen zonder ideeën, maar dit slaat alles. In de aflevering gebruikt een seniele, oude koloniale man racistische woorden.

Maar dat het racisme van de vent belachelijk wordt gemaakt, is de BBC-manager kennelijk ontgaan. En zelfs al was het een racistische aflevering: literatuur, series, films, comedy zijn een uitvloeisel van de vrijheid van meningsuiting. Wezenlijk anders dan door de staat gesanctioneerde verheerlijking van de geschiedenis in de publieke ruimte.

Als de trend, ingezet door een bange BBC-manager, doorzet, ontstaat er een enorme backlash. Want boeken en series verbranden heeft niks te maken met antiracisme, maar alles met fascisme. Dat vormt de kritische grens waarop je het begrip van de massa verliest.

Zihni Özdil is historicus.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.