Tv-beeldenstorm: wat volgt na Gone with the Wind en Fawlty Towers?

Racismedebat Fawlty Towers, Little Britain, Gone with the Wind. De onlinevideodiensten verwijderen oude series en films met racistische inhoud. Opruiming of censuur? De tv-archieven bevatten nog genoeg voorbeelden. Ook de Nederlandse.

Dienstmeid Mammy in Gone with the Wind (MGM, 1939). Actrice Hattie McDaniel was de eerste Afro-Amerikaan die een Oscar won.
Dienstmeid Mammy in Gone with the Wind (MGM, 1939). Actrice Hattie McDaniel was de eerste Afro-Amerikaan die een Oscar won.

Don’t mention the N-word! Hup, daar verdwenen Fawlty Towers, Little Britain en Gone With the Wind ineens van de streamingdiensten. Geïnspireerd door de wereldwijde Black Lives Matter-protesten na de gewelddadige dood van Afro-Amerikaan George Floyd, besloten diverse videodiensten om hun aanbod op te schonen, en te ontdoen van oude series en films met min of meer racistische inhoud.

Terechte opruiming, achterstallig onderhoud? Of censuur, verdoezelen van het verleden, buigen voor de politiek correcte puristen? Hoe dan ook, dit kan nog wel even doorgaan want er ligt nog veel meer.

De nieuwe streamingdienst HBO Max (niet in Nederland) haalde woensdag tijdelijk de speelfilm Gone With the Wind (1939) uit het aanbod. Vermoedelijk keert de filmklassieker later stilletjes terug met een disclaimer ervoor. Disney+ besloot al eerder om Song of the South (1946) niet in de catalogus op te nemen, de enige grote Disney-speelfilm die ontbreekt op het platform. Disney biedt de film al sinds 1986 niet meer aan.

Lees ook: Song of the South is te controversieel voor Disney+

In deze twee gevallen gaat het om het rooskleurig verbeelden van de Amerikaanse plantage, met goede witte bazen en simpele, goedlachse zwarte mensen in de dankbare, dienende rol. Deze racistisch-nostalgische mythe van de ‘happy plantation’ duidt op een verouderde blik, die niet meer de onze is. De Afro-Amerikaanse actrice Whoopi Goldberg vindt dat de films gewoon te zien moeten zijn: zo dacht wit Amerika toen.

Blackface

Hardnekkiger en recenter is blackface. De BBC haalde naast Little Britain (2003-2006) ook andere Britse sketchshows van de streamers: League of Gentlemen (1999-2002), The Mighty Boosh (2004-2007) en Come Fly with Me (2010-2011). De reden was in alle gevallen: ze bevatten blackface-figuren. De komieken van Little Britain hebben inmiddels hier hun excuus voor aangeboden.

Komiek David Walliams (rechts ) in Little Britain (BBC, 2003-2007) als de zwarte vrouw Desiree DeVere. Naast hem Matt Lucas, left, and Rob Brydon.
De verhalenverteller Uncle Remus (James Baskett) in Song of the South (1946), een deels geanimeerde Disneyfilm over het vrolijke leven op de plantage na de Burgeroorlog.
Vrouwenkidnapper Papa Lazarou in The League of Gentlemen (BBC, 1999-2002). Acteur Reece Shearsmith zei dat hij geen zwarte man uitbeeldde, maar een horrorclown.

Blackface – witte mensen die zich schminken om zwarte mensen uit te beelden – is een sterke Amerikaanse en Britse traditie, voortkomend uit de immens populaire minstrel shows uit de negentiende eeuw. Ja, dat hadden we ook in Nederland. Het bekendste voorbeeld is de film The Jazz Singer (1927) van Al Jolson. In zijn pure vorm beeldt blackface karikaturen uit van zwarte mensen: ze zijn dom, onhandig, lui, goedlachs en beweeglijk. Een soort grote kinderen die witte, vaderlijke begeleiding behoeven. Dit soort karikaturen zijn schadelijk omdat ze, hoewel fictief, in belangrijke mate het witte beeld van reëel bestaande zwarte mensen bepaalt. Zo leiden ze tot daadwerkelijke discriminatie.

Lees ook: Uitdossing als Arabische sprookjesprins drukt Trudeau in het defensief

Hoewel ook niet-karikaturale personages in blackface worden gespeeld (Othello), is door die racistische traditie het zwart schminken op zich taboe geworden. Zo kwam de Canadese premier Trudeau in de problemen toen oude foto’s van hem in blackface opdoken.

In Nederland

Ook bij Nederlandse streamingdiensten hoef je niet diep te graven om blackface-voorbeelden te vinden. Little Britain staat gewoon op NPO Start. En wat te denken van de dertien seizoenen van het Sinterklaasjournaal (NTR), met het traditionele blackfacefiguur Zwarte Piet. De publieke omroep is vorig jaar gestopt met Zwarte Piet, de oude afleveringen zijn nog te bekijken.

Opvallend op NPO Start is het eerste seizoen van de sketchshow Neonletters (AVRO, 2010-2012), het vervolg op Draadstaal. Jeroen van Koningsbrugge speelt hierin de zanger ‘N… Simon’ (woordspeling op Nick en Simon) die uit een Volendams asielzoekerscentrum wordt geplukt door een malafide manager („Je bent vooral donker, geen denker”). Simon moet optreden op een gekostumeerd bal, maar hij wordt geweigerd door een portier in Ku Klux Klan-uniform. Zijn manager zegt over Simon: „Kijk, vroeger stak je zo’n n… in de fik. Maar tegenwoordig heb je mensen zoals ik, die zo’n jongen een kans geven.” De racistische, witte manager is hier de schurk, en de goedhartige Simon degene met wie de kijker sympathiseert. De opmerkingen moet je in die context zien. Maar het blijft een blackface-karikatuur van een simpele, onderdanige Afrikaan. En een zwarte man „n…” noemen – ook al is het satire – is volgens de meeste definities toch wel racistisch. Ieder keer als dat woord valt, voelt dat als een zweepslag.

Komiek Jeroen van Koningsbrugge als de Volendamse zanger N… Simon in Neonletters (AVRO, 2010-2012).
Komiek Carlo Boszhard als de swingende Humberto Tan in De TV Kantine (RTL, 2009-2020)
Presentatrice Wendy van Dijk als de Antilliaanse presentatrice Lucretia Martina in Ushi & Dushi (RTL, 2009)

RTL had in 2009 het zeer goed bekeken Ushi & Dushi. Hierin speelde Wendy van Dijk het Japanse typetje Ushi en in het Antilliaanse type Dushi. Ushi en Dushi stellen domme en impertinente vragen aan beroemdheden om ze voor het lapje te houden. Van Dijk nam de Japanse Ushi zelfs mee naar de VS. De zwarte Dushi hield zij wijselijk thuis: voor Amerikanen is yellowface aanmerkelijk minder controversieel dan blackface. Ushi & Dushi is niet meer te vinden op de streamingdiensten van RTL, evenmin als Zwarte Piet.

Op Videoland kun je nog wel de sketchshow De TV Kantine (RTL, 2015) vinden. Daarin maken Carlo Boszhard en Irene Moors karikaturen van bekende mensen, waarbij de grimeerkunst een belangrijke rol speelt. Zo schminken ze zich bruin voor het persifleren van Barack Obama, Michael Jackson, Oprah Winfrey, Brownie Dutch, Edsilia Rombley en Jandino Asporaat. Bekende mensen naspelen is iets anders dan een racistische karikatuur neerzetten, maar ze gebruiken ook raciale stereotypes. Zo praat Humberto Tan hier met een zwaar Surinaams accent en houdt hij zo van dansen, dat hij er opgewonden van raakt. Dit wordt gevat in het lied ‘Erectie als ik dans’; een variant op Nielsons hit ‘Sexy als ik dans’. Verder krijgt presentator Jim Geduld (Verslaafd) een curieuze scène. Om Natascha Froger (Moors) van haar huilverslaving af te helpen, haalt Jim Geduld een zwarte adoptiebaby uit een sporttas, om het kind vervolgens op de grond te werpen omdat het te lelijk is.

Comedy’s

Verheerlijking van de slavernij, blackfacing: het zijn klip en klare zaken vergeleken bij het derde soort programma’s dat onder vuur ligt: comedy’s met grappen over racisme.

Lees ook: John Cleese noemt schrappen aflevering Fawlty Towers ‘dom’

De huidige beeldenstorm treft ook Fawlty Towers (1975-1979), door het Britse Filminstituut ooit uitgeroepen tot ‘Beste Britse programma van de eeuw’. De kleine Britse streamingdienst UKTV haalde de aflevering ‘The Germans’ offline omdat deze „racistische beledigingen” bevat. Nadat dit tot veel ophef leidde, beloofde UKTV de aflevering weer terug te zetten, voorzien van de waarschuwing dat ze beledigende inhoud bevat.

In de serie schoffeert de hufterige hotelier Basil Fawlty (John Cleese) een stel Duitse gasten, onder meer door Hitler te imiteren. De KRO vond dit zo gewaagd dat de aflevering aanvankelijk werd geschrapt en pas in 1989 in Nederland werd uitzonden. Maar de nazi-grappen zijn nu niet het probleem. Het gaat om de 19 seconden waarin de dementerende oud-militair Major Gowen racistische scheldnamen gebruikt voor Caribische en Indiase cricketspelers. In 2013 had de BBC deze scène er al uitgesneden (er circuleren een gekuiste en een ongekuiste versie) wat toen ook tot ophef leidde.

Hoewel komiek John Cleese in 2013 het schrappen van de gewraakte scène goedkeurde, reageert hij nu furieus. Hij zei vrijdag dat zijn serie geen zwarte mensen of Indiërs beledigt, maar hiermee juist kritiek levert op de koloniale, xenofobe Britse upperclass, waar de Major deel van uitmaakt. Het is, kortom, geen racistische grap, maar een grap waarin racisme wordt gehekeld.

Linkse taboes

De sketchshows die de BBC heeft geschrapt behoren allemaal tot de New British Comedy uit begin deze eeuw, zeer geliefd bij de progressieve jeugd van die tijd. Omdat de taboes aan de conservatieve kant opraakten (seks, christendom) bogen de komieken zich over de taboes ter linkerzijde: seksisme, racisme, fatshaming.

De sketchshows waren grof, absurd, wars van sociaal engagement. Het engagement dat er wél achter zat was: de vrije meningsuiting staat onder druk door ‘politieke correctheid’, dus tartten zij de ‘linkse censuur’ met zo grof mogelijk zijn. Komiek Ricky Gervais vatte deze opstandige houding in 2013 samen in een tweet: „Just because you’re offended doesn’t mean you’re right… Fuck ’em”.

In Nederland vond je die houding bijvoorbeeld bij Hans Teeuwen („Heerlijk om blank te zijn”), en de Vliegende Panters („We kijken niet naar geaardheid, geslacht of naar kleur/ Het blanke ras is superieur”). Late uitlopers zijn De Luizenmoeder (2018-2019) en de columns van Youp van ’t Hek in NRC.

Ongemak

Humor is een uitlaatklep. Bij een racistische opmerking lacht het publiek deels uit ongemak (de komiek zegt iets ongehoords) en deels uit opluchting (gelukkig staan wij aan de goede kant).

Humor heeft verder een groepsvormende functie. Hier is dat: als kleurenblinde progressieven onder elkaar kunnen we dat soort grappen maken – daarmee zeggen we juist dat we anders zijn. Postmoderne ironie. Wie valt over zo’n grap, is een benepen zeur die er niet bij hoort.

Maar ja, zo verspreid je dus wel weer die racistische denkbeelden. En misschien lachen de mensen omdat ze diep in hun witte hartje ook zo denken, en dat nu even kwijt konden. Misschien lachen ze uit ambivalent dan wel aversief racisme: je bent voor gelijkheid, maar je houdt uit ongemak mensen van kleur toch liever uit de buurt.

Het Archie Bunker-effect ligt altijd op de loer. In de Amerikaanse serie All in The Family (1971-1979) is Archie Bunker de prototype witte Nixon-stemmer die kankert op alles, en ook op Afro-Amerikanen. De makers van de serie wilden zo’n type man belachelijk te maken. Maar tot schrik van de schrijvers werd Archie een held, omdat de kijkers zich in zijn denkbeelden herkenden.

Gebouwd voor amusement

De angst leeft dat het verwijderen van oude programma’s van streamingdiensten leidt tot een humorloze cultuur waarin je „niets meer mag zeggen”. Ook speelt mee dat je zo de geschiedenis schoonveegt. Je poetst het racisme weg, alsof het nooit gebeurd is. Je beoordeelt het verleden met de moraal van nu, wat in de geschiedkunde een zonde is. Terwijl erkenning van dit verleden een eerste stap is als je iets wil veranderen.

Hier kun je tegenin brengen dat streamingdiensten geen geschiedenisboeken of cultuur-historische archieven zijn. Ze zijn gebouwd voor amusement. En ze leveren niet de historische context die je nodig hebt om dit soort films en series te begrijpen. En censuur? Wanneer je het racisme van weleer wil bestuderen, kun je bovengenoemde voorbeelden gewoon bekijken in archieven of in de klas. Of gewoon op YouTube, want daar kan nog steeds alles. Bijna alles.

Update 15 juni: Uitgebreid met nieuwe informatie en meer uitleg.