Opinie

Trump kan de geschiedenis niet op pauze zetten

De drievoudige crisis in de VS is niet alleen voor het land zelf bedreigend, ziet Hubert Smeets. Wie luistert nog naar het Amerika van Trump?

Hubert Smeets

Het Amerikaanse schisma verdiept zich. Begin deze week gingen Nancy Pelosi en andere Democratische volksvertegenwoordigers 8 minuten en 46 seconden op de knieën ter nagedachtenis aan George Floyd. Ze toonden zich zo niet alleen solidair met de slachtoffers van politiegeweld, maar gaven ook te kennen dat ze nog geen idee hebben hoe ze de protestbeweging politiek kunnen vertalen. Een paar dagen later werden her en der standbeelden van Columbus van hun sokkel getrokken.

Deze symboliek is niet uniek. Overmoed en zelfkastijding horen in de Verenigde Staten bij elkaar als twee kruinen op één hoofd. De emotie dat de Amerikaanse droom voorbij is (declinism) ligt vlak naast borstklopperij over diezelfde droom.

Donald Trump combineerde beide fenomenen. Zijn Make America Great Again appelleerde aan de angst voor een nakende ondergang en de hoop dat alleen hij die kon afwenden.

Sinds corona werkt dat echter niet meer. Trump kampt nu met een drievoudige crisis. Het virus openbaart niet alleen acuut dat de sociale geneeskunde in de VS op drijfzand rust, maar ook dat de president zijn volk niet kan beschermen. Gierende werkloosheid en huisuitzettingen ondergraven onderwijl de economische successen waarop hij zo graag tamboereert. En de protestgolf na de dood van Floyd onthult ten slotte dat de burgervrede in Amerika steeds verder onder druk staat, zeker nu de president de spanningen eerder aanwakkert dan kanaliseert en er ook geen andere politieke instituties zijn die de onrust snel kunnen integreren.

Deze crises spelen zich af in het hart van maatschappij. Welvaart, veiligheid en ideologie zijn hoofdzaken die de staatsmacht kunnen maken of breken. En ze manifesteren zich ook nog eens tezelfdertijd. Deze crises bedreigen daarom niet alleen de sociale stabiliteit in eigen land, maar belasten ook de geopolitieke positie van het machtigste land ter wereld. Wie luistert er nog naar het Amerika van Trump? Welk goed voorbeeld van deze president doet in Europa of elders goed volgen?

Volgens Richard Haass, president van de Council on Foreign Relations in Washington, staat niets minder dan de ‘competentie’ van Amerika op het spel. „Het beeld van de Verenigde Staten als een ‘shining city on a hill’ [een metafoor uit de afscheidsrede van president Ronald Reagan begin 1989 – hs] verdwijnt in de ogen van de wereld steeds verder uit het zicht”, schrijft Haass in het vakblad Foreign Affairs. „De democratie is wereldwijd op haar retour, het vermogen van de VS om dat tegen te houden, is evenzeer in verval.” Volgens hem heeft het „verzwakte, verdeelde en verwarde” Amerika nog wel economisch en militair potentieel om mondiaal leiding te geven, maar heeft het aan die ‘absolute macht’ bar weinig omdat de isolationistische en polariserende Trump de ‘beschikbare macht’ van de VS heeft uitgehold.

Dit is geen diagnose van de zoveelste declinist. Haass is geen oppositionele Democraat of intellectueel die graag as over zijn eigen hoofd uitstrooit, maar een gerenommeerd Republikein die sinds 1980 een hele reeks presidenten heeft gediend.

Niet alleen om de statuur van de auteur moet zijn analyse ter harte worden genomen. Ook het perspectief dat hij schetst, geeft te denken. De rest van de wereld zal niet wachten totdat de VS met zichzelf in het reine zijn, waarschuwt Haass. „De geschiedenis heeft geen pauzeknop”. Een treffende metafoor om een geopolitieke revolutie aan te kondigen.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.