Opinie

Vergeet gevecht om vrije meningsuiting in Rusland niet

journalistiek

Commentaar

Tijdens de coronacrisis trekt opkomende wereldmacht China terecht veel aandacht. Toch is het van belang die andere autocratische macht, Rusland, niet uit het oog te verliezen. In Moskou woedt dezer dagen een gevecht over de onafhankelijkheid van de laatste grote zelfstandige zakenkrant. De uiterst bescheiden ruimte die er in het Rusland van Vladimir Poetin is voor politieke oppositie en kritische journalistiek dreigt daarmee nóg kleiner te worden.

Nadat eerder de zakenkranten Kommersant en RBK hun zelfstandigheid grotendeels verloren, is het nu de beurt aan de Vedomosti. De krant, eind jaren negentig mede opgericht door de Nederlandse ondernemer Derk Sauer, bouwde een reputatie op als betrouwbaar journalistiek instituut. Sinds enkele jaren mogen buitenlanders nog maar voor maximaal 20 procent eigenaar zijn van een Russisch medium en kwam Vedomosti in Russische handen. Er kwam een nieuwe hoofdredacteur die volgens de redactie is gestuurd door Igor Setsjin, de bestuursvoorzitter van oliegigant Rosneft en een vriend van Poetin. De nieuwe man zou onder andere kritiek op Rosneft afzwakken en slechte peilingen voor Poetin niet willen publiceren.

De strijd van de journalisten om redactionele vrijheid was de afgelopen tijd te volgen op de site van Vedomosti – vanwege corona verschijnen er geen kranten – en in andere media. De censuur in Rusland gaat ver, maar is vaak arbitrair en verstikt niet alles.

De Russische grondwet garandeert weliswaar persvrijheid en verbiedt censuur, maar vrijwel alle grote tv-zenders zijn onder controle van het Kremlin. Met de overname van Vedomosti dreigen binnenkort alle grote kranten aan de leiband van het gezag te gaan. De NGO Freedom House beoordeelt landen op hun democratisch gehalte. Rusland krijgt 20 punten op een schaal van 100. Er kunnen vier punten verdiend worden met een vrije pers. Rusland krijgt er nul.

Maar er blijven kleine kritische publicaties zoals de bekende krant Novaja Gazeta, evenals internetplatforms voor onafhankelijke onderzoeksjournalistiek, zoals de vanuit Letland opererende nieuwssite Meduza. Als het Westen dan weer eens begint over mensenrechten heeft het Kremlin altijd een antwoord: kijk, er is wel degelijk ruimte voor kritische geluiden.

Onafhankelijke journalistiek in Rusland vereist moed. Sinds 2001 zijn ruim 20 journalisten vermoord. Journalisten worden opgepakt, geïntimideerd, kantoren worden doorzocht, computers in beslag genomen.

Een jaar geleden werd journalist Ivan Goloenov van Meduza gearresteerd op verdenking van drugshandel. De arrestatie verliep zo hardhandig dat hij met hersenletsel werd opgenomen in het ziekenhuis. Goloenov publiceerde over een miljoenenfraude door de onderburgemeester van Moskou. Ook de arrestatie van Goloenov was in andere media te volgen. De drie zakenkranten voerden actie voor zijn vrijlating door ‘Wij zijn Ivan Goloenov’ op hun voorpagina te zetten.

Kennelijk is er een aantal rode lijnen die de journalistiek in Rusland niet mag overschrijden. Kritiek op Poetin en verhalen over zijn inner circle zijn uit den boze, net als onderzoek naar staatsbedrijven als Rosneft.

Toch zijn er steeds weer journalisten die de grens opzoeken van wat mogelijk is en daarom is het van belang dat het Westen blijft opletten. Als je het op moet nemen tegen een autocraat is het prettig te weten dat je er niet alleen voorstaat. En aandacht helpt. Goloenov werd vrijgelaten en vervolging werd gestaakt.