Opinie

Het verval van wat ooit voorlichting was

Tom-Jan Meeus

De Zweedse politie heeft na 34 jaar een verdachte van de moord op oud-premier Olof Palme in beeld gekregen. Dat is de Zweedse politie toch maar mooi gelukt. Helaas zal de verdachte niet vervolgd worden, want een veroordeling zit er niet in: de man heeft twintig jaar geleden zelfmoord gepleegd.

Dit heeft de Zweedse aanklager woensdag zonder ironie bekendgemaakt, en op de een of andere manier zie ik dit de Nederlandse politie niet nadoen. De Nederlandse politie zou in een vergelijkbare situatie benadrukken dat ‘capaciteitstekorten’, gebrekkige uitrusting alsmede verkeerde gele strepen op het uniform de teleurstellende uitkomst van het onderzoek hebben veroorzaakt. In een persbericht zou de politie iedereen behalve de politie zelf verantwoordelijk stellen – de politiek, het OM, de burgemeesters, en natuurlijk ook Opsporing Verzocht.

Ik baseer me op het onvolprezen programma Medialogica (Human), dat dinsdag aantoonde met welk gemak de Nederlandse politie bereid is kletskoek te verkondigen als dit beter uitkomt. De politie wilde vorig jaar dat het stroomstootwapen, de taser, tot de uitrusting van agenten ging behoren, en plugde daarvoor dat het geweld tegen agenten toenam. Detail: dit was onjuist. Maar de meeste media namen het over, zeker op televisie deden ze gretig mee, en de politie kreeg haar zin.

Officieel afficheert de politie zich als waakzaam en dienstbaar. Beter was misschien geweest: spraakzaam en laakbaar.

Het is niet de eerste keer dat een overheidsorgaan het vertrouwen van burgers en media misbruikt. Het ministerie van Justitie en Veiligheid werd betrapt op onjuiste persberichten. De Belastingdienst wist jaren het bestaan van de toeslagenaffaire toe te dekken. Als je in Den Haag met voorlichters of andere mensen van ‘communicatie’ over dit soort misstanden spreekt, volgt doorgaans de verzuchting dat alles nu eenmaal om beeldvorming draait. Feiten zijn uit, beelden bepalen.

Vanzelf volgt hieruit dat de feiten niet meer hoeven te kloppen. De beelden moeten kloppen. Het wonderlijke is wel dat die mensen nooit doorhebben dat dit uiteindelijk dan ook voor henzelf opgaat: als écht alles om beeldvorming draait, worden ook beeldvormers zelf alleen nog op basis van beeldvorming beoordeeld. Benieuwd hoe dat zou bevallen.

De hang naar snel succes is bij de overheid zo groot geworden dat mensen zich amper nog realiseren hoe lastig het is om verloren vertrouwen – bijvoorbeeld voor de politie – terug te winnen. Wat zich in Zweden voordeed met dat Palme-onderzoek was geen indrukwekkend speurwerk. Maar ik vrees dat die zaak met het stroomstootwapen eigenlijk ernstiger is.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.