Standbeelden van de Britse imperialist Cecil Rhodes, die zwarte Afrikanen „barbaren” vond, waren in 2015 op de Universiteit van Kaapstad (links) en nu bij Oriel College in Oxford (rechts) mikpunt van protest.

Foto’s Schalk van Zuydam/AP, Matt Dunham/AP

Interview

‘Dit is een overwinning voor ónze ideeën’, zegt de man die vijf jaar geleden het eerste beeld omduwde

Chumani Maxwele | Zuid-Afrikaanse activist Initiator Rhodes Must Fall

In gesprek met de Zuid-Afrikaanse activist die in 2015 in Kaapstad de beeldenstorm begon die nu over de wereld raast.

De beeldenstorm die nu in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en België slavenhouders en koloniale helden de kop kost, begon aan de voet van de Tafelberg.

Het gebeurde vijf jaar geleden. Chumani Maxwele studeerde toen politieke wetenschappen aan de Universiteit van Kaapstad (UCT). Elke dag liep hij langs het standbeeld van Cecil John Rhodes de trappen van de campus op. Dat beeld deed hem al vier jaar pijn.

Sinds de jaren vijftig debatteerden studenten en docenten over de verering van de Britse imperialist Rhodes, die bij zijn dood in 1902 nota bene de grond had geschonken waarop de universiteit gebouwd was. Rhodes verdiende zijn fortuin met de uitbuiting van zwarte mijnwerkers in de diamantmijnen en eigende zich land toe dat hij naar zichzelf noemde: Rhodesië (nu Zimbabwe en Zambia). Zwarte Afrikanen waren „barbaren” en „moesten als kinderen behandeld worden”, vond Rhodes. „Om Brits geboren te worden, is alsof je de loterij wint.”

Lees ook: In België wankelt ‘kolonistenkoning’ Leopold II nu echt op zijn sokkel

De vader van Chumani Maxwele werkte in de mijnen en kwam om het leven bij een ongeluk. Zijn moeder was een schoonmaker op het platteland van de verpauperde Oost-Kaap. Hij was de hoop van zijn familie. „Er stond heel veel op het spel, voor mij en mijn familie”, vertelt hij in een interview. „Het is een privilege om aan deze universiteit te mogen studeren. Mijn familie leeft in armoede. Ik kon geschorst worden. Maar zo is het altijd. Iedereen weet dat er onrecht is, maar niemand doet iets. Niemand wil zijn privilege op het spel zetten om de status quo te verstoren.” Maar: iemand moet de eerste domino durven zijn. Iemand moet bereid zijn alles op het spel te zetten, studie, werk, huis, de goedkeuring van familie, vrienden of collega’s.

Op een maandagavond pakte Maxwele een emmer mensenpoep die hij vond op een stoeprand in de grootste township van Kaapstad, Khayelitsha. Bijna een half miljoen inwoners wonen in die township en velen hebben nog altijd geen toilet aan huis. De poep smeet hij tegen het standbeeld, op de elitaire campus van zijn eigen universiteit. De Zuid-Afrikaans versie van I can’t breathe. „De armoede in deze stad van miljonairs is ook verstikkend. De ongelijkheid strekt zich kilometers lang uit over het land waar de universiteit op uitkijkt, volgebouwd met krotten. In deze geglobaliseerde stad hebben mensen nog steeds emmers nodig om hun stront op te vangen”, legt Maxwele uit.

Bij het Oriel College in Oxford heeft een beeltenis van Rhodes vijf jaar later ook protesten uitgelokt. Foto Matt Dunham/AP

De pers sprak er schande van. Zwarte studenten die zich aansloten bij Maxwele werden door studiegenoten uitgescholden voor apen. Wekenlang protest tegen het standbeeld volgde. De pogingen van het universiteitsbestuur om het protest de kop in te drukken met „laten we een debat hebben” en „hier zijn procedures voor”, waren alleen maar olie op het vuur. Zoals de studenten zeiden: op deze universiteit willen ze altijd debatteren, maar geen verandering. Precies een maand later, op 9 april 2015, werd het standbeeld van Rhodes opgetakeld en onder luid gejoel weggereden.

De protesten bleven. De studenten eisten nieuwe namen voor collegezalen die alleen witte mannen eerden, als Jameson en Jan Smuts. Ze eisten nieuwe lesboeken, die tot dan vooral aandacht besteedden aan Europese denkers en slechts een paar geaccepteerde namen uit de Afrikaanse literatuur. „Dit zijn geaccepteerde individuen in het Westen. Maar ze worden los gezien van de zwarte gemeenschap waar ze uit voortkwamen en andere denkers in hun omgeving op wie zij hun literatuur baseerden. We zitten op een universiteit die in Afrika staat, maar waar enkel witte ideeën dominant zijn. Net als Oxford. Pas als de beelden vallen, en de status quo valt, komt er een opening voor andere ideeën.”

Zes maanden na het verdwijnen van Rhodes uit Kaapstad ontploften de universiteitscampussen in het hele land. Rhodes Must Fall werd Fees must Fall, een oproep om universiteiten voor iedereen toegankelijk te maken. De schoolgelden vielen ook.

Geweld is altijd gewettigd, je wilt alleen geen crimineel gedrag

Maar het imago van de protestbeweging liep averij op. Het protest werd gewelddadig. In Kwa Zulu Natal brak brand uit in een bibliotheek. Op de Universiteit van Kaapstad werden schilderijen van witte mensen van de muur gehaald en in brand gezet.

Is zulk geweld een gerechtvaardigd onderdeel van protest? Het is een discussie die nu opnieuw speelt bij de Black Lives Matter-protesten na de dood van George Floyd in de VS. „Geweld moet altijd gerechtvaardigd zijn”, zegt Maxwele. „Maar je wil natuurlijk geen crimineel gedrag. Op UCT werden studenten geprovoceerd door gewelddadig optreden van de beveiliging op de campus, daarna gingen dingen in brand. Dat was wel het moment waarop het universiteitsbestuur zich realiseerde dat alles kon gebeuren.”

Richtingenstrijd loert

Zelf bleek Maxwele niet het ideale boegbeeld van de protesten. Hij werd geschorst nadat hij een witte docent bedreigde. Zes maanden later werd hij gearresteerd bij een protest voor het parlement. Een jaar later werd hij gefotografeerd toen hij een vrouwelijke studente betastte tijdens een protest voor de rechten van homo’s en queers.

Rhodes Must Fall doofde uit als gevolg van die onenigheid tussen demonstranten over de richting: tegen racisme zijn, betekende niet voor iedereen ook tégen homofobie demonstreren. De studentenleidster Alex Hotz legt op YouTube uit welke verschillende pilaren van een „pan-Afrikaanse, continent-brede” beweging zij had willen zien in de protesten. „Het gaat om de structurele onderdrukking die bleef bestaan voor de zwarte meerderheid, na 1994 [toen Nelson Mandela als eerste zwarte president aan de macht kwam].”

Sommige anderen besloten zich niet langer uit te laten en hebben daar ook nu geen zin in. „Sorry, ik ben niet geïnteresseerd”, laat een voormalige leider via Whatsapp weten. „We hebben de buitenlandse pers niet nodig voor het verspreiden van onze boodschap . Ze komen voor hun onderzoekje en laten ons dan in armoede achter”, zegt een ander.

In Zuid-Afrika zien de demonstranten in het hart van Rhodes Must Fall nu dat hun protest wordt voortgezet in de rest van de wereld. „Dit is een overwinning voor de ideeën uit het mondiale zuiden van de wereld. De wereld is klein en het bewustzijn over het onrecht in de wereld groeit. Dat is heel belangrijk voor ons”, zegt initiator Maxwele. Hij waarschuwt dat het gevaar van onenigheid over richting en leiderschap ook voor Black Lives Matter dreigt. Leiderschap is nodig, maar alleen als het de grotere zaak niet in de weg staat. „We staan op de schouders van Martin Luther King, van Steve Biko. Die zaak is groter dan individuen, groter dan ik. Wat we nu over de wereld zien, is de oogst van het zaad dat zij hebben geplant.”