Met een grondradar brachten archeologen een verborgen Romeinse stad in kaart

Archeologie Het oude Romeinse stadje Falerii Novi is nauwelijks opgegraven, maar al wel driedimensionaal in beeld gebracht. „Een revolutie”.

De tempel van Falerii Novi in Italië, die met radarapparatuur is ontdekt.
De tempel van Falerii Novi in Italië, die met radarapparatuur is ontdekt. Foto L. Verdonck

Het Romeinse stadje Falerii Novi was van alle gemakken voorzien. De bewoners hadden de beschikking over een theater, een badhuis, een tempel en een winkelstraat. Dat ontdekten archeologen van Cambridge University en de Universiteit Gent zonder ook maar één spade in de grond te steken. Met behulp van ground penetrating radar (GPR) maakten ze een driedimensionaal overzicht van de gehele stad, waarbij ze ook de ontwikkeling van Falerii Novi in de tijd in kaart brachten. Deze techniek zorgt, aldus de onderzoekers, voor „een revolutie” bij het bestuderen van vergane nederzettingen. Ze publiceerden hun bevindingen maandag in het blad Antiquity.

Falerii Novi lag vijftig kilometer ten noorden van Rome. De stad ontstond in 241 voor Christus en is in ieder geval tot 700 na Christus bewoond. De restanten van de nederzetting bevinden zich grotendeels onder de grond. Het blootleggen van een hele stad is echter uitzonderlijk veel werk – zie Pompeï, waar al sinds de negentiende eeuw wordt gegraven. Daarom zijn archeologen op zoek naar technische hulpmiddelen om hun arbeid te vergemakkelijken.

Onderzoekers hadden in Falerii Novi eerder al onder de grond gekeken met behulp van een magnetometer. Door verschillen te meten in het aardmagnetisch veld, kunnen zo de contouren worden geschetst van voorwerpen en gebouwen die zich relatief dicht onder het oppervlak bevinden. Nadeel is dat deze methode alleen tweedimensionale beelden oplevert en niet diep de grond in kan kijken – en dus niet diep de geschiedenis in naar de eerste bewoningslagen.

De GPR die voor het nieuwe onderzoek is gebruikt, kan dat wel. Deze techniek is al eerder aangewend om delen van verstopte steden te bekijken, maar nog nooit voor een hele nederzetting. De Britse en Belgische archeologen begonnen in 2015 met hun werk en trokken hun instrumenten aan achter een quad over de stad.

De helft van Pompeï

Elke 12,5 centimeter deed de radar een meting. Al naar gelang de vorm van de voorwerpen die de radiostralen onder de grond troffen, kaatsten ze terug naar de meetapparatuur. Zo werd een terrein van 30,5 hectare in beeld gebracht, ongeveer de helft van de oppervlakte van Pompeï.

De driedimensionale reconstructie van Falerii Novi bracht een aantal opvallende zaken aan het licht. De tempel, het badhuis en het theater waren rijker van ornamenten voorzien dan je in een stad van deze bescheiden omvang zou verwachten, aldus de onderzoekers. Verder was er ook wat bijzonders met de watervoorziening aan de hand. De buizen die verbonden waren met het aquaduct van de stad liepen niet alleen langs de straat, zoals voor de hand lag, maar gingen ook onder de insulae (woonblokken) door. Dit duidt op een zorgvuldige stadsplanning, waarbij de watervoorziening geregeld was voordat met de bouw begonnen werd. De buizen eindigden in een soort openluchtzwembad, een natatio. Ook opvallend: vlak bij een stadspoort bevond zich een gebouw van een duidelijk ceremoniële aard, van een vorm zoals archeologen nog niet eerder zijn tegengekomen.

De nieuwe technologie is dus veelbelovend, maar niet zonder problemen. De winkelstraat die wel te zien was op de opname met de magnetometer, bleef voor de radar onzichtbaar. Verder leverde het onderzoek ruim 28 miljard datapunten op. Het kostte de onderzoekers twintig uur per hectare om die data goed te visualiseren. Hier is betere hulp van computersoftware gewenst. Het blijft nog altijd het beste een nederzetting écht op te graven, stellen de archeologen.

Hoogleraar klassieke en mediterrane archeologie Peter Attema van de Rijksuniversiteit Groningen vindt het detail van de reconstructie van Falerii Novi „fantastisch”. Het klopt dat de nieuwe technologieën van remote sensing een revolutie in de archeologie bewerkstelligd hebben, zegt hij. „Zonder te graven kunnen we nu hele tempelcomplexen of zelfs steden karteren. Dat is elders ook al gebeurd voor delen van nederzettingen, maar de omstandigheden bij Falerii Novi zijn ideaal omdat het er vlak is en het terrein niet is bebouwd. Daarom konden ze er de hele stad onderzoeken.”

Een recent overzicht van Romeinse steden maakt duidelijk dat er nog honderden zijn die deels of geheel met remote sensing onderzocht kunnen worden, zegt Attema. „Dan moeten de omstandigheden ter plaatse wel gunstig zijn. In bepaalde soorten klei komt de reflectie van de stralen bijvoorbeeld niet goed terug. Maar het staat vast dat deze techniek enorme perspectieven biedt.”