Recensie

Recensie Beeldende kunst

Hoe Allah een kameel uit een rots toverde en andere religieuze wonderverhalen

Tentoonstelling Alle religies ter wereld kennen wonderen. Museum het Catharijneconvent wijdt een afwisselende tentoonstelling aan dit fascinerende fenomeen.

Jan Sluijters, De profeet Elisa wekt de zoon der Sunamitische vrouw tot leven, uit de collectie van het Drents Museum
Jan Sluijters, De profeet Elisa wekt de zoon der Sunamitische vrouw tot leven, uit de collectie van het Drents Museum Foto JAV Studio’s

Van de social distancing waartoe het coronavirus noopt, had de Bijbelse tijd van het Oude Testament geen last. Evengoed was een geschiedenis rond de profeet Elisa van een verregaande intimiteit. Geroepen bij een plotseling overleden jongen, ging de profeet bovenop diens lichaam liggen, plaatste ‘zijn mond op deszelfs mond, zijn ogen op zijn ogen en zijn handen op zijn handen’. Vervolgens niesde de knaap zeven maal (recht in het gezicht van de man Gods, moeten we concluderen) en kwam hij weer tot leven.

In het Nederland van ruim honderd jaar geleden zal het uitbeelden van de handeling onbetamelijk zijn geweest: het fraaie schilderij dat Jan Sluiters in 1904 van het verhaal maakte, concentreert zich op de vrouw die haar zoon omhelst. Het werk neemt een ereplaats in op de expositie die het Catharijneconvent wijdt aan het fascinerende fenomeen van wonderen.

Opwekking uit de dood is een wel heel kras mirakel, maar alle grote religies kennen wonderen van velerlei aard. De joodse traditie schrijft interventies toe aan God die zijn uitverkoren volk in noodsituaties bijstaat, bijvoorbeeld door het te voorzien van water en voedsel in de dorre woestijn. De islam benadrukt de godsbewijzen van Allah zoals toen die een hoogzwangere kameel uit een rots tevoorschijn liet springen en daarmee de profeet Sidah hielp bij de bekering van een ongelovig volk. De Boeddha vermenigvuldigde zijn eigen lichaam, en volgens de hindoeïstische overtuiging zijn beelden spontaan voortgekomen uit bomen en rotsen.

Zwevend boven de keukentafel

Zulke wonderen zijn prachtig in beeld gebracht. Jan Swart van Groningen bijvoorbeeld, beschilderde in 1528 een paneel met het Nieuwtestamentische verhaal van Christus die vijf broden en twee vissen bleef verdelen tot er meer dan vijfduizend man van kon eten.

Magistraal is een schilderij uit 1643 van de hand van de Rembrandt-leerling Jan Victors, van de Bijbelse Hanna met hoed en bontmantel, die handenwringend en met schuin omhoog gerichte blik bidt om het wonder van een laat moederschap.

Marina Abramovic, The Kitchen / Levitation of Saint Theresa, filmstill, 2009 Foto LIMA, Amsterdam

Een moderne verwijzing naar traditionele wonderen vormt de video Levitation of Saint Therese van Marina Abramovic uit 2009 waarin de kunstenares, bij wijze van hommage aan de heilige Theresa van Avila, zichzelf zwevend boven de keukentafel uitbeeldt.

Stammend uit heel uiteenlopende perioden en tradities, vormen de soms weinig samenhangende kunstwerken in de tentoonstelling vooral illustraties van de schat aan religieuze wonderverhalen. Miraculeuze gebeurtenissen in de privé-sfeer, zoals ervaringen van onwaarschijnlijk toeval, fysieke onverklaarbaarheden of voorspellende tekens, kennen zulke aantrekkelijke visuele tegenhangers veel minder. Jammer genoeg ontbreekt het in de tentoonstelling ook grotendeels aan (kunst)objecten die zelf een rol spelen bij wonderen. Een serie kleine schilderijtjes uit het Gent van begin zeventiende eeuw toont hoe een Mariabeeld genezing brengt, maar miraculeuze afbeeldingen zelf ontbreken.

Wel is er aandacht voor de andere, dankzeggende kant: een klein, Beiers votiefschilderij toont een gekantelde tractor. De ternauwernood aan de dood ontsnappende boer die eronder ligt, roept de Madonna van Altötting aan, die zelf in de vorm van een aangekleed beeld in de lucht zweeft. In al zijn eenvoud getuigt het werkje van een rotsvast geloof in, en dankbaarheid voor de wonderbaarlijke bescherming.