Een stukje van The Mircale Garden van Elspeth Diederix in het Erasmuspark.

Foto Elspeth Diederix

Het paradijs is een tuintje in het Erasmuspark

Wereldkunst #8 Haar ‘The Miracle Garden’, een tuin in een Amsterdams park, gebruikt fotograaf Elspeth Diederix voor haar foto’s. Maar de bloementuin is ook zelf kunst, eigenlijk.

Het paradijs is een tuin. Altijd. Welk geloof je ook bekijkt, het paradijs wordt zelden afgebeeld als een winkelstraat op zaterdagmiddag of een all inclusive vakantie met gratis margarita’s. Meestal is het een groene weelde met hoge, dichte struiken, kleurige bloemen, bomen die hun takken spreiden boven de wandelaars, af en toe een eenhoorn. En dus was het eerste wat ik dacht toen ik hoorde dat fotografe Elspeth Diederix een eigen tuin had opgericht, waarop ze een groot deel van haar fotografische werk baseert: die heeft haar eigen paradijs gebouwd.

Maar dat ligt iets complexer.

Diederix en ik treffen elkaar op een prachtige lenteochtend aan de rand van ‘haar’ tuin in het Erasmuspark in Amsterdam-West. De zon schijnt, in de tuin lonken uitbundig de irissen (Iris hollandica ‘Red Ember’, Iris germanica ‘Batik’), klaprozen (Papaver oriëntale) en akelei (Aquilegia vulgaris ‘Petticoat Pink’) – aan de rand, beschut door een overdadig golvende blauwe regen, genieten mensen op houten banken van het weer. Tussen de bloemen zit een groepje vrouwen te aquarelleren. De kunstenaar, die een leren heuptasje draagt met daarin haar mobiele telefoon en een snoeischaar, kent iedereen.

Miracle2 #06 (links) en Miracle2 #05.
Foto Elspeth Diederix
Miracle2 #06 en Miracle2 #05.
Foto’s Elspeth Diederix

Elspeth Diederix (1972) is vooral bekend als fotograaf van stillevens, al zijn dat zelden stillevens in de klassieke zin. Al vanaf haar eerste bekende werken uit het begin van deze eeuw, zoekt Diederix de spanning op tussen natuur en cultuur, tussen gegroeid en geschapen, tussen ontstaan en bedacht. Een foto bijvoorbeeld van een roze post-it die zit vastgeplakt op de stam van een witte berk in de sneeuw. Een roze ijsje dat ligt te smelten op donker, nachtelijk asfalt. Een brandende tl-buis die hangt op een oeroude boom waar blauwe vlinders omheen dansen.

Startbaan

Haar fantastische Stilleven, melk (2002) werd zo zelfs een bescheiden klassieker: een foto van een willekeurige hoeveelheid kantoorartikelen (rol plakband, pakje sigaretten, pakje kauwgom, kopje koffie) die op een tafel staan gegroepeerd rond een uitgelopen plas melk – hoe goed je ook beseft dat het geheel is geënsceneerd, het drama wordt er niet minder om. In datzelfde jaar maakte Diederix trouwens ook een foto die Azalea heet: een lage, kale struik, waar kleine plastic zakjes in allerlei kleuren zo overheen zijn gedrapeerd dat ze net bloemen lijken. Cultuur die zich als natuur vermomt. Maar wat mij er het meest in aansprak: Diederix lijkt in haar foto’s het menselijke verlangen te verbeelden om je eigen vluchtige bestaan deel te laten uitmaken van iets groters, iets dat dieper gaat, dat tijdlozer en eeuwiger is dan het hier en het nu. Het verlangen om op te gaan in de natuur.

De tuin als startbaan naar het paradijs.

Zelf ziet Diederix dat trouwens véél aardser. De fascinatie voor bloemen en planten begon voor haar toen ze in 2009 in Amsterdam een nieuw atelier betrok, met een kleine tuin erbij. Ze begon het blog ‘The Studio Garden’ dat opent met twee diepsaaie foto’s van de bewuste tuin, één ‘kaal’ en één besneeuwd (beide keren de horizon gevuld met troosteloze Amsterdamse arbeidersbouw). „This is what the studio garden looks like now in December 2009”, schreef Diederix. „This is the starting point for The Studio Garden blog.”

Hoveniersopleiding

Al snel blijkt deze tuin, hoe onaanzienlijk ook, voor haar een krachtige bron van inspiratie. Aanvankelijk beschouwt Diederix de bloemen en struiken, geheel in de geest van haar voorgaande werk, vooral als objecten die ze naar haar hand kan zetten: foto’s van een gedroogde papaver die op uitgedroogd rood papier lijkt, van geraniums die ze met glitter heeft bestrooid, van een dikke, witte pioenroos waar gele, blauwe en rode blaadjes uitsteken. Langzaam krijgt ze echter meer oog voor de schoonheid van de bloemen zelf, voor de wonderlijke vormen en kleuren die de natuur produceert. Ze volgt een hoveniersopleiding, leert steeds meer over planten, bloemen en tuinieren – en dan krijgt ze in 2017 ineens de kans om in het Erasmuspark, vlakbij haar woning, haar eigen tuin op te richten: The Miracle Garden.

Misschien moet ‘eeuwige onafheid’ de kern vormen van elk tuinkunstwerk

Diederix beschouwt de tuin in eerste instantie vooral als een broedplaats voor haar bloemfotografie – de bloemen die ze zaait en plant selecteert ze mede omdat ze nieuwsgierig is naar hun ‘fotogeniciteit’. Maar al snel groeit de tuin uit tot een totaalkunstwerk: Diederix wordt zich er steeds meer van bewust dat de tuin, waarin tot nu toe al meer dan 200 soorten bloemen hebben gestaan, ook een grote, dynamische totaalinstallatie is, een groot complex van vorm en kleur, dat ook nog eens geen moment hetzelfde is. Dat kun je dus ook interpreteren als een kunstwerk: de steeds veranderende combinaties van kleuren en vormen, de betekenis van verschillende planten, de relaties tussen de bloemen, die elkaar soms stimuleren en soms letterlijk in de schaduw stellen. Maar tegelijk blijft The Miracle Garden ook gewoon, nou ja, een tuin.

Een stukje van The Mircale Garden van Elspeth Diederix in het Erasmuspark.Foto Elspeth Diederix

Cultuurtuinen

Voor de toeschouwer is juist die dubbelzinnigheid zo fascinerend aan dit project. Wanneer wordt een tuin kunst? Wat moet je daarvoor doen? Natuurlijk, de traditie van ‘cultuurtuinen’ is al eeuwenoud en loopt nog steeds door – het werk van de Nederlandse tuinontwerper Piet Oudolf, bijvoorbeeld, is zo nadrukkelijk aanwezig in musea en bij kunstinstellingen over de hele wereld dat hij meestal als een kunstenaar wordt beschouwd. En heel veel kunstenaars hebben tuinen voor hun werk aangelegd en gebruikt, variërend van Monet tot Marc Mulders en Fischli en Weiss. Tegelijk zijn er maar weinig kunstenaars die hun tuin beschouwen als een installatie, die via bloemen en planten proberen te raken aan thema’s als kleur, vorm, tijd. Kan dat eigenlijk, bloemen gebruiken om ‘anders’ naar de wereld te kijken?

Miracle2 #01 Foto Elspeth Diederix

Juist wat dat betreft is Diederix’ The Miracle Garden een interessant experiment. Als totaalkunstwerk is de tuin nog zeker niet klaar – al zou je evengoed kunnen volhouden dat juist ‘eeuwige onafheid’ de kern zou moeten vormen van elk tuinkunstwerk. Tegelijk vindt ze met deze tuin wel een perfecte balans op de grens van natuur, cultuur en kunst. Dat zie je vooral goed aan de ‘Miracle Series’-foto’s, die Diederix sinds twee jaar maakt (en die onregelmatig op posters in Amsterdam worden geëxposeerd). Sommige van deze foto’s zijn onmiskenbaar gemanipuleerd, zoals Miracle #01, waarop we twee sneeuwklokjes (Galanthus elwesi) zien, gefotografeerd als kleine straatlantaarns, die een zacht roze-blauw licht verspreiden.

Maar meestal is de balans precairder. Neem Miracle #03, die de Tulipa ‘Beauty of Spring’ toont, een bekende, geliefde oranje-gele tulp, die in Diederix’ versie echter dunne blauwe lijnen over de bladeren heeft lopen en kleine witte cirkels met een rode stip erin – waardoor elk tulpenblaadje ineens ook een vlindervleugel is. De irissen op Miracle2 #04, met hun blauwgroene stengels, lijken zich op de bladeren daarentegen tot doel te hebben gesteld het complete spectrum van bruin-rood-oranje-geel te verbeelden – het geheel heeft de kracht van een abstract schilderij. Of neem de ‘bloem-sculptuur’ van Miracle #07: eerst een blauw hart, dan een gele blaadjescirkel, een witte, vervolgens een diep-roze over het midden van de blaadjes om te eindigen in venijnige, intens-blauwe puntjes – het is zo mooi, zo perfect dat je je automatisch afvraagt welke krachten er achter deze verleidelijke schoonheid schuilgaan. Is dit natuur of is het kunst? Maakt dat uit voor de betekenis?

Lading

Iets soortgelijks geldt voor twee veldjes die Diederix dit jaar in opdracht van het AMC Amsterdam in The Miracle Garden plantte: verzamelingen van louter geneeskrachtige planten. Daar staat onder andere Vingerhoedskruid (Digitalis purpurea), waaruit digitoxine werd gewonnen, dat werd gebruikt als middel tegen hartfalen. En de Mariadistel (Silybum marianum): een plant met prachtig gevlekt blad waarvan het extract tegen leverziektes helpt. Maar die betekenis, die functie, blijft verborgen als je ze ‘zomaar’ in de tuin ziet staan. Net zoals de betekenis van al die andere planten. Maar juist de foto’s nodigen je uit verder te kijken.

Dat is het mooie aan Diederix’ project: met schoonheid lokt ze je naar de bloemenwereld, en eenmaal binnen word je gegrepen door vorm, combinaties, kleur, geschiedenis, betekenis.

En dat gaat nóg verder: wie zich maar even verdiept in de geschiedenis van de afzonderlijke bloemen in The Miracle Garden (die namen dragen als Tulipa ‘Exotic Wave’ of Tulipa ‘Carnaval de Nice’), beseft dat bijna elke bloem, elke plant, hoe schijnbaar natuurlijk ook, door mensen is bedacht, gekweekt en vervolmaakt – als, inderdaad, een kunstwerk. Het verschil zit ’m in de ambitie: de oorspronkelijke kwekers hadden vooral esthetische bedoelingen met hun creaties. Maar in deze context, en via Diederix’ blik, wordt dat steeds meer. Zo wordt het lopen door haar tuin, door elke tuin, een rijkere ervaring: elke afzonderlijke bloem, elke combinatie, elke verandering krijgt lading, precies zoals bij een goede installatie, of een groots sculptuurpark – een oneindige combinatie vormen, kleuren en betekenissen. En tegelijk is het nog steeds gewoon een tuin.

The Miracle Garden ligt in het Erasmuspark in Amsterdam-West en is vrij toegankelijk. Meer over de bloemen en planten in de tuin en foto’s uit The Miracle Series: themiraclegarden.nl Op posters op abri’s in Amsterdam worden foto’s uit The Miracle Series onregelmatig gepubliceerd. Op dit moment is Miracle #06 te zien: het hart van een Tulipa ‘Beauty of Spring’. Inl: elspethdiederix.com