Recensie

Recensie Beeldende kunst

Hedendaagse fotografie uit Afrika: wie geeft de genadeslag van de waarheid?

Fotografie Fotografen op de expositie ‘Door de lens van’ in het Afrikamuseum spelen in hun verhalen met de bevooroordeelde blik.

Jacques Nkinzingabo, The Country in Progress Foto Jacques Nkinzingabo
Jacques Nkinzingabo, The Country in Progress

Foto Jacques Nkinzingabo

‘Wij hadden in alle opzichten eigenlijk allang afgeslacht moeten worden.” Dat zijn de woorden van een witte vrouw die de Zuid-Afrikaanse fotograaf Sydelle Willow Smith in 2016 vastlegde voor haar serie Un/Settled. Een beetje nonchalant staat ze op de foto. Ze heeft een buggy met de rug naar ons toe, zodat we niet kunnen zien hoe het kind eruitziet dat in dat wagentje zit. De vrouw zelf oogt welvarend, ze lijkt ook alle tijd te hebben daar op dat lege Sea Point in Kaapstad.

Wie alleen de foto bekijkt, denkt in de wereld te zijn beland van de rijke witte Zuid-Afrikanen. Bij de foto staat echter een kort interview met de vrouw. Ze zegt erin dat het aan het geduld van de zwarte Zuid-Afrikanen is te danken dat de witte Zuid-Afrikanen zo kunnen leven. Haar observaties passen niet bij de foto, en passen vooral niet bij het beeld dat wij doorgaans hebben van de welvarende, witte Zuid-Afrikanen die het vanzelfsprekend vinden dat ze daar zijn.

Sydella Willow Smith, Un Settled

Foto Sydella Willow Smith

Welke van de twee geeft „de genadeslag van de waarheid” vroeg W.F. Hermans zich ooit af. Tekst of beeld? Geen van beide, maakt Willow Smith ons duidelijk. Ze interviewde de mensen die ze portretteerde om te benadrukken dat wat je ziet altijd in een context geplaatst moet worden: je kan niet alleen afgaan op wat je ziet. Er hangen in het Afrikamuseum in Berg en Dal vier van dergelijke portretten, waarbij de avonturier die met de handen in zijn zij voor een oude plaat van het hele continent staat alsof hij Livingstone zelve is, wel een hele mooie is. Weer zijn het de eigen vooroordelen die het portret invullen, totdat je leest wat de man te vertellen heeft: belachelijk vindt hij de zelfingenomenheid van figuren als Livingstone, Stanley en koning Leopold. En kwalijk vooral dat die zelfingenomenheid nog steeds terugkaatst op de westerse economische visie op Afrika.

Willow Smith is een van de zeventien fotografen van wie werk te zien is op de tentoonstelling Door de lens van. Hedendaagse fotografen uit Afrika in het Afrika Museum. De organisatie World Press Photo en de African Journalism Database hebben ruim 500 fotografen aan zich verbonden. Sommige van de hier getoonde fotografen vertellen journalistieke verslagen over het nieuws. Tegen de achtergrond van een muur met protestkreten heeft bijvoorbeeld de Soedanese fotograaf Salih Basheer deelnemende demonstranten afgebeeld die in april 2019 een einde maakten aan de al dertig jaar durende heerschappij van al-Bashir.

Ook de verbeelding van de misdaden van Boko Haram door de Nigeriaanse fotograaf Etinosa Yvonne maken indruk. Ze zocht de slachtoffers op en plaatste in hun portretten afbeeldingen van plekken waar ze hun traumatische ervaring hadden opgelopen. De verhalen worden letterlijk en figuurlijk in het hoofd geplaatst.

Yassine Alaoui Ismaili, Casablanca, Not the Movie Foto Yassine Alaoui Ismaili

‘Casablanca, Not the Movie’

De nieuwsverhalen passen in het bestaande beeld dat we hebben – terwijl de African Journalism Database inzet op het vertellen van andere verhalen. De mooiste series spelen met de vooroordelen die we hebben. Zo zijn er foto’s van de Marokkaanse fotograaf Yoriyas, die met een vette knipoog de serie Casablanca, Not the Movie maakte. De film uit 1942 bepaalde lange tijd het imago van Casablanca – terwijl de film in Hollywood werd opgenomen. Wie Casablanca bekijkt vanuit de ogen van een bewoner, ziet geen exotische oosterse wereld, maar een stad van contrasten: rijk en arm, vroom en losgeslagen. Dan krijg je bijvoorbeeld de kleurigste parkeerplaats ooit: gebedskleedjes liggen naast elkaar, tussen de biddende gelovigen in staan enkele auto’s. Of de vrouw in boerka die in haar ene hand boodschappen in een tasje van Proliand heeft en in de ander een wit kind in kleurig hemdje en korte broek. Ze kloppen niet met de verhalen die ons altijd verteld zijn.

Lees ook: World Press Photo wil uit de hele wereld komen

Dat benadrukt ook de Rwandese fotograaf Jacques Nkinzingabo, die met The Country in Progress af wil van de associatie die Rwanda onmiddellijk koppelt aan de genocide van 1994. Het gaat Nkinzingabo om de ongeziene kant die juist zijn alledaagse wereld is. Zoals de reclame voor Primus bier of een gele, vers geverfde muur. Wie nu denkt: die geverfde muur staat vast symbool voor het wegpoetsen van het verleden, zit ernaast. Het is een frisse, pas geverfde muur.