Opinie

Democratie gemarginaliseerd door nieuw conservatisme

Bestuur De coronacrisis veroorzaakt een politieke omwenteling, constateert . Overheidsingrijpen wordt nu door rechts gepropageerd
Premier Mark Rutte (VVD) tijdens de onthulling in het Tweede Kamergebouw van een replica van het schilderij van kabinet-Cort van der Linden.
Premier Mark Rutte (VVD) tijdens de onthulling in het Tweede Kamergebouw van een replica van het schilderij van kabinet-Cort van der Linden. Foto BAS CZERWINSKI/ANP

In het schitterende boek Van vader op zoon beschrijft Frederik Heemskerk het leven van zijn overgrootvader, Jan Heemskerk en van diens zoon Theodoor. Zij waren allebei premier. Grootvader Jan, die zich conservatief noemde, was een verklaard tegenstander van Thorbecke. Jan Heemskerk verdedigde het recht van de Koning om de Tweede Kamer te ontbinden als die moties aannam die de Koning niet bevielen.

Dat gebeurde tijdens zijn eerste kabinetsperiode tot twee keer toe, de laatste keer in 1868. Daarna werd het regel dat niet de Tweede Kamer maar de regering moest opstappen, als deze met de Kamer in botsing kwam. De ministers werden benoemd door de Kroon, maar ze werden afhankelijk van de steun in de Tweede Kamer. Thorbecke had definitief gewonnen!

Overheidsinmenging

De liberaal Thorbecke was destijds ook een verklaard tegenstander van overheidsinmenging. Dat was Jan Heemskerk niet. Als minister van Binnenlandse Zaken had hij de runderpest bedwongen: hij trok internationaal de aandacht met een rigoureus transportverbod.

In de 19e eeuw waren het dus de conservatieven die een krachtig overheidsbeleid voorstonden. In de twintigste eeuw werden het de socialisten die voor overheidsingrijpen in de economie pleitten en bleven de liberalen afkerig van overheidsingrijpen. Aan het einde van die 20ste eeuw trokken de liberalen onder leiding van Frits Bolkestein (VVD) opnieuw ten strijde tegen overheidsingrijpen: de overheid moest zich terugtrekken ten gunste van de markt. Bolkestein werd tot zijn ergernis door tegenstanders als neoliberaal bestempeld. Hijzelf noemde zich gewoon liberaal: hij stond in de traditie van Thorbecke.

Lees ook: De ware liberaal is realist

De 19e eeuwse liberalen hadden zich tegen de Koning gekeerd en tegen de feodaliteit. Zij meenden – en hoopten – dat de vrije markt maatschappelijke en economische gelijkheid zou brengen. Het zouden de socialisten zijn die in de twintigste eeuw beweerden dat dat niet opging.

Dat de markt nieuwe ongelijkheid gebracht had, die tussen arbeid en kapitaal, en dat de overheid die ongelijkheid zou moeten bestrijden door het kapitalisme aan banden te leggen. De conservatieven zouden in de loop van de twintigste eeuw als zelfstandige politieke stroming verdwijnen. In plaats daarvan verschenen de katholieken en de anti-revolutionairen op het politieke toneel.

Politieke omwenteling

In de coronacrisis lijkt een nieuwe politieke omwenteling op komst. Het conservatisme is terug. Overheidsingrijpen is nu niet meer alleen een linkse hobby, het wordt door rechts gepropageerd. Toen premier Mark Rutte (VVD) zei dat Nederlands ten diepste een socialistisch land is, bedoelde hij eigenlijk: een conservatief land. Een land waar de overheid nooit ver weg is. Thans vinden ook de liberalen dat we het coronavirus „samen” moeten bestrijden en wel door niet bijeen te komen. Laten we samen afstand houden.

Nergens beter wordt dat geïllustreerd dan in de reacties op het beleid van de Amsterdamse burgemeester bij de anti-racismedemonstratie vorige week op de Dam. Door de nieuwe conservatieven werd mevrouw Halsema stevig aangepakt. Mevrouw Toorenburg (CDA) vond haar optreden – of juist het gebrek daaraan – „compleet gestoord”, de liberaal Dijkhoff (VVD) zei: „We zouden het toch samen doen?”.

In de Volkskrant keerde columnist Bert Wagendorp zich tegen Halsema: „Een beroep op de eigen verantwoordelijkheid is mooi (...) maar het kan ook een zwaktebod zijn en een poging de eigen bestuurlijke verantwoordelijkheid elders te parkeren.”

Wagendorp werd in één dag van liberaal conservatief. En hij is niet de enige. De populariteit van de Koning is in de coronacrisis toegenomen. De Tweede Kamer is vrijwel uitgeschakeld. De gemeenteraden hebben niets te vertellen. Alle macht ligt thans in handen van de minister-president, de minister van Justitie en die van Volksgezondheid. Het beleid wordt bepaald door de hoofden van 25 veiligheidsregio’s en voor elke regio wordt één van de burgemeesters bij Koninklijk Besluit benoemd tot voorzitter.

Liberale diehards

Alleen de neoliberale diehards zijn nog voor de éigen verantwoordelijkheid van de burgers. Publicist Jort Kelder is zo iemand. Naar aanleiding van de Pim Fortuyn Prijs 2020 die hij ontving twittert Derk Jan Eppink (FVD): „Volstrekt ten onrechte”. En: „Kneiterlinks” twitterde een makelaar.

En zo lijkt liberaal weer links te worden, maar dan in de 19e eeuwse betekenis. De huidige hoofdredacteur van het zakenblad Quote, Sander Schimmelpenninck, twitterde: „Opvallend hoe zelfs ‘liberale’ partijen toegeven aan de druk van bangbejaardboos Nederland, zwelgend in emoterreur (de zorg!) en afgunstmoralisme (hunnie wel!). Halsema is dapper, maakte de juiste afweging en is blijkbaar de enige echte liberaal in NL”.

En de nieuwe conservatieven haten Schimmelpenninck en noemen hem neerbuigend ‘NPO-graafje’. Ze zijn ook tegen vrijhandel. Kan het ironischer? Jan Heemskerk zou het niet geloofd hebben!

En dan nog Mark Rutte, die over de anti-racismedemonstraties zegt dat er ook in Nederland te veel mensen „niet op hun toekomst maar op hun afkomst beoordeeld worden”.

Zou dat ook op de Koning slaan? Als iemand alleen op zijn afkomst beoordeeld wordt is het wel koning Willem Alexander. We leven in verwarrende tijden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.