Amsterdam wil naar nul hiv-infecties

Hiv-bestrijding Door vaker te testen en sneller te behandelen moet het aantal nieuwe hiv-infecties omlaag. Zonder hulp van vaccin of medicijn.

Het aidsmonument aan de De Ruijterkade, ontworpen door de Franse kunstenaar Jean-Michel Othoniel.
Het aidsmonument aan de De Ruijterkade, ontworpen door de Franse kunstenaar Jean-Michel Othoniel. Foto Remko de Waal/ANP

Kun je een epidemie beëindigen zonder vaccin of medicijn? Amsterdam denkt van wel. Nul hiv-infecties in 2026, dat stelt de stad zich als doel in het nieuwe hiv-beleid, dat donderdag wordt gepresenteerd.

Hiv-bestrijding heeft in Amsterdam „een mooie traditie”, maar een concreet doel, zoals nu, was daar nog niet aan verbonden, zegt wethouder Simone Kukenheim (zorg, D66). „Daarom wilde ik dat verankeren in het beleid.”

Lees ook het nieuwsbericht: Amsterdam: maak soa-test bij huisarts gratis

Amsterdam wil vaker testen op hiv, het gebruik van hiv-preventiepil PrEP verhogen, hiv sneller behandelen en stigma’s aanpakken. Die ervaringen wil de stad ook delen met de rest van Nederland, en zelfs de wereld.

Al vanaf het begin van de aidsepidemie loopt Amsterdam voorop in de hiv-bestrijding. Het was de eerste Nederlandse stad waar, in 1981, een infectie werd gemeld van wat later hiv bleek. In 1984 begon er in Amsterdam een onderzoek naar hiv onder duizenden mensen, inmiddels een van de langstlopende wereldwijd. Amsterdam deelde in 2015 als eerste in Nederland PrEP uit.

Voorgaande jaren schommelde het aantal hiv-diagnoses bij de GGD in Amsterdam rond de honderd per jaar. In 2019 lag dat ineens op zestig. „Een trendbreuk”, noemt wethouder Kukenheim dat, al zijn de cijfers niet volledig: jaarlijks worden er ook zo’n vijftig diagnoses gesteld bij huisartsen en hiv-behandelcentra. Landelijk hoorden 664 personen in 2018 dat ze hiv hadden. Cijfers over 2019 komen eind dit jaar van Stichting Hiv Monitoring.

„De laatste fase van de epidemie is het lastigst”, erkent Kukenheim. Nu moeten groepen worden bereikt die voorheen onzichtbaar bleven, zoals lageropgeleiden, migranten en transgender personen. „Daarom moet je nieuwe dingen proberen.”

‘Wij komen naar jou’

De stad zet in op een aanpak die per doelgroep verschilt en die uitgaat van de gedachte: kom jij niet naar ons, dan komen wij naar jou. Dat werkte voorheen ook: tegenwoordig krijgen nauwelijks nog drugsgebruikers hiv door geïnfecteerde naalden, omdat zij sinds de jaren negentig gratis methadon en schone naalden krijgen.

Amsterdam wil immigranten een gezondheidscheck aanbieden, waaronder een hiv-test – van de mensen met hiv in Nederland heeft 40 procent een migratieachtergrond. De stad wil ook het aantal thuisafnametests vergroten, voor groepen waarin nog een sterk taboe heerst op hiv en de stap naar de huisarts te groot is.

„Amsterdam begrijpt goed dat elke nieuwe hiv-infectie in zo’n hoogontwikkelde stad er een te veel is”, zegt Peter Reiss, hoogleraar inwendige geneeskunde bij het Amsterdam UMC en sinds 1981 betrokken bij de hiv-bestrijding. „Alleen, je werkt aan een slinkend probleem. Je moet dus steeds gedetailleerder kijken naar het laatste stukje en slimmer gebruikmaken van data.” Reiss is ook directeur van Stichting Hiv Monitoring.

Epidemioloog Roel Coutinho: ‘Ik dacht: ah, net als sars, dit zal wel meevallen’

De GGD Amsterdam weet precies waar hiv-diagnoses voorkomen, tot op buurtniveau nauwkeurig. Met die kennis kunnen huisartsen beter worden getraind om klachten te herkennen, en te testen. Omdat lageropgeleiden de soa-poli slechter weten te vinden, worden er al extra spreekuren gehouden in de Amsterdamse stadsdelen Zuidoost, West en Noord. Testen voor hepatitis C en diabetes kunnen dan ook meteen worden afgenomen. Afgelopen week startte Aidsfonds-Soa Aids Nederland de campagne #nufftesten. Er is geld om drieduizend mensen te kunnen testen. Ze nemen thuis met een vingerprik hun eigen bloed af en sturen dat naar het lab.

De vele laagdrempelige testmogelijkheden en de manier waarop doelgroepen zelf worden betrokken maken de hiv-bestrijding in Amsterdam tot een succes, aldus VN-organisatie UNAIDS in een rapport uit 2017. De organisatie roemde ook de innovatieve ideeën van het Amsterdamse samenwerkingsverband H-TEAM, dat onder meer in 2015 de zelftestwebsite hebikhiv.nl ontwikkelde.

Veel testen

„Alles begint met testen”, zegt Reiss, ook projectleider bij het H-TEAM. Iemand met een hiv-infectie snel vinden is essentieel, omdat zeker in de vroegste fase de kans om hiv over te dragen hoog is. In Amsterdam lopen er naar schatting 300 mensen rond die niet weten dat ze hiv hebben, landelijk 1.900. Met een goede behandeling wordt het virus zo onderdrukt dat het niet meer kan worden overgedragen.

Een soa-test bij de huisarts gaat nu van het eigen risico af. Bij de GGD wordt die door het Rijk betaald, maar die testen zijn alleen bedoeld voor jongeren tot 25 jaar of risicogroepen. Wethouder Kukenheim wil af van die financiële drempel bij de huisarts. „Een lastige lobby”, weet ze. Zo heeft Kukenheim „vrij lang en intensief” in Den Haag moeten vertellen waarom ze PrEP, een pil die bijna 100 procent beschermt tegen een hiv-infectie, belangrijk vond. Pas vorig jaar begon een landelijke regeling, waarin 6.500 man goedkoop PrEP bij de GGD’s kunnen krijgen. De GGD Amsterdam kreeg daarvan 2.178 plekken toebedeeld, maar na bijna een jaar zitten die al voor driekwart vol. Landelijk is zo’n twee derde (4.500) gevuld, en staan er ruim duizend op de wachtlijst.

Lees meer over PrEP in Nederland: Huisarts aarzelt over antihivpil

Naast gratis soa-testen wil Amsterdam in Den Haag gaan lobbyen om meer PrEP-ruimte. De vraag of Amsterdam geld gaat bijleggen als Den Haag niet thuis geeft, vindt Kukenheim nog „te vroeg om op vooruit te lopen”. Amsterdam maakt zelf jaarlijks een ton vrij voor hiv-bestrijding uit preventiemiddelen.

Een gratis soa-test bij de huisarts zou het Rijk relatief niet veel geld kosten, denkt hoogleraar Reiss, omdat het voorkomen van soa naar verwachting ook geld uitspaart. Voormalig minister Bruins (Medische Zorg, VVD) dacht met PrEP 250 hiv-infecties per jaar te kunnen voorkomen. Hoewel de PrEP-regeling 22 miljoen kost, zou ze daarom geld moeten opleveren; een levenslange hiv-behandeling kost zo’n half miljoen euro.

Aidsfonds-Soa Aids Nederland voert al enige jaren de campagne ‘Nederland naar 0!’ en is verheugd over de plannen. „Het is voor het eerst dat een wethouder van een grote stad zich deze ambitie stelt”, zegt directeur Mark Vermeulen. Het beleid onderstreept het belang van een regionale aanpak, zegt Vermeulen. „Iedere regio kent z’n eigen epidemie. Ik kan me voorstellen dat Limburg-Zuid wil dat Belgen en Duitsers ook toegang tot PrEP krijgen.” Hoogleraar Reiss hoopt dat ook andere steden en regio’s leren van het Amsterdamse hiv-beleid. „Dat een stad naar zijn data kijkt en denkt: wat kunnen we verbeteren?”