OM: voor MH17-onderzoek werd alles uit de kast gehaald

MH17 Boek-raketten die uit elkaar zijn geschroefd. Proefexplosies. Het OM heeft alles op alles gezet om het bewijs tegen vier verdachten in het MH17-proces rond te krijgen.

In de speciale rechtszaal bij Schiphol wordt het MH17-proces gevoerd. Ook nabestaanden volgen de zaak op de voet.
In de speciale rechtszaal bij Schiphol wordt het MH17-proces gevoerd. Ook nabestaanden volgen de zaak op de voet. Foto Sem van der Wal/ANP

Hoe beschrijf je het verloop van een strafrechtelijk onderzoek door honderden rechercheurs uit Nederland, Oekraïne, Australië, Maleisië en België?

Het Openbaar Ministerie (OM) begon maandag met een toelichting op ruim vijf jaar speurwerk naar het neerschieten van vlucht MH17 boven Oekraïne. De drie officieren van justitie gaven maandag en dinsdag al een overzicht van alle onderzoekshandelingen die er zijn verricht. „Ik hoop dat u het allemaal nog een beetje volgt”, zei officier van justitie Thijs Berger enigszins verontschuldigend, na een lange uiteenzetting over raketkoppen en fragmentatiedeeltjes. „Het is taaie kost.” Klaar zijn de officieren van justitie nog niet, woensdag gaat de uiteenzetting verder.

Uit de toelichting van het OM werd nog eens duidelijk dat het Joint Investigation Team (JIT) alles op alles heeft gezet om het bewijs tegen vier verdachten in de MH17-zaak rond te krijgen. Zo werden er in totaal zeven echte Boek-raketten uit elkaar geschroefd om de werking ervan te bestuderen en werden er zowel in Finland als in Oekraïne raketkoppen en hele raketten tot ontploffing gebracht.

Testen, testen, testen

Deze ‘arenatesten’ hebben belangrijke informatie verschaft over de schade die de fragmentatiedeeltjes veroorzaken als ze de romp van een vliegtuig doorboren. Vreemde uitstulpingen rond de gaten in de wrakstukken, waarbij het aluminium niet naar binnen, maar naar buiten was gebogen (‘petalling’), bleken ook voor te komen op de aluminiumplaten die waren gebruikt bij de proefexplosie. Daarmee was aangetoond dat de schade werd veroorzaakt door een externe explosie, en niet door een bom aan boord.

Nog een voorbeeld. In de aanklacht tegen drie Russische en één Oekraïense verdachte staat dat vlucht MH17 is neergeschoten met een Boek-luchtafweerraket van de ‘9M38’-serie. Hoewel het juridisch niet noodzakelijk was, heeft het OM ook laten uitzoeken wélk type raket. Op grond van forensisch onderzoek concludeerde het OM dat de raket waarmee MH17 is neergeschoten „meer overeenkomsten” vertoont met een raket van het nieuwere type 9M38M1 dan met zijn voorganger, het type 9M38.

Het OM weerspreekt hiermee het Russische ministerie van Defensie, dat op verzoek van Nederland onderzoek deed naar serienummers die op raketdelen zijn teruggevonden. Volgens Moskou blijkt uit archiefstukken dat het gaat om een raket van het oudere type 9M38, die op 24 december 1986 in Moskou is geassembleerd en in 1987 is afgeleverd aan een eenheid in de toenmalige Oekraïense Sovjetrepubliek. Tijdens een persconferentie in Moskou toonde het Russische ministerie de boekhouding: MH17 was neergehaald met een ‘Oekraïense raket’.

Nader onderzoek toont echter aan dat de Russische informatie niet klopt. Zo staat er op een teruggevonden raketmantel een andere assemblagedatum dan die de Russen geven: 15 december 1986. Die informatie was expres niet met de Russen gedeeld. Tijdens de uitleg stelde officier van justitie nog eens dat de Russische Federatie „niet te goeder trouw” is. Daarom is er niet alleen minutieus onderzocht wat er precies is gebeurd, maar is er ook veel tijd en energie gestoken in het weerleggen van alternatieve scenario’s en desinformatie rond het MH17-dossier.

Lees ook dit achtergrondverhaal over het MH17-proces: Monsterproces moet waarheid over MH17 blootleggen

Het OM heeft nog niet kunnen achterhalen waaróm MH17 is afgeschoten, en wie er op de knop heeft gedrukt. „Natuurlijk is het wenselijk voor de nabestaanden meer duidelijkheid te krijgen over de aanleiding van het neerschieten van MH17”, zei officier van justitie Berger. Voor de vervolging van de vier verdachten is dat echter niet nodig.

Amerikaanse informatie

Uit de urenlange uitleg bleek nog eens dat het Openbaar Ministerie beschikt over een grote hoeveelheid bewijsmiddelen: forensische sporen, telecomgegevens, getuigen, foto’s en video’s, digitale bronnen en radar- en satellietgegevens. Pièce de résistance is een memorandum van de Amerikaanse inlichtingendiensten. Daarin staat dat de ‘Amerikaanse inlichtingengemeenschap’ de lancering van een „SA-11 luchtafweerraket” [de Navo-naam voor de Boek-raket] heeft gedetecteerd op „ongeveer zes kilometer ten zuiden van de stad Snizjne in Oost-Oekraïne”. De satellietgegevens waaruit dit blijkt willen de Amerikanen niet vrijgeven, maar Nederlandse autoriteiten hebben de staatsgeheime stukken die ten grondslag liggen aan de Amerikaanse conclusies mogen inzien.

Het is niet het enige bewijs dat moeilijk te controleren valt. In het dossier zitten verklaringen van dertien anonieme beschermde getuigen. De advocaten van Oleg Poelatov hebben protest aangetekend tegen de anonieme verklaringen. De rechtbank heeft dat verworpen, behalve in het geval van één getuige. Onduidelijk is nog of diens verklaring moet worden verwijderd uit het dossier.

De verdediging liet de afgelopen dagen overigens nog niet veel van zich horen. Advocate Sabine ten Doesschate liet weten dat er vanwege de coronacrisis en het sluiten van de internationale grenzen nog nauwelijks contact is geweest met verdachte Poelatov, die in Rusland verblijft. De advocaten waren daarom nog niet in staat om zogeheten ‘preliminaire verweren’ te voeren, bijvoorbeeld of het Nederlandse OM de verdachten überhaupt mag vervolgen.