Hoe Ruslands laatste kwaliteitskrant onder controle van het Kremlin kwam

Persvrijheid Rusland Russische media staan bekend om hun propaganda, een rel bij kwaliteitskrant Vedomosti bewijst dat journalistiek in Rusland flink kan knetteren.

De grafische productie van de onafhankelijke Russische zakenkrant Vedomosti. Vanwege de coronacrisis worden op dit moment in Rusland geen papieren krant gedrukt.
De grafische productie van de onafhankelijke Russische zakenkrant Vedomosti. Vanwege de coronacrisis worden op dit moment in Rusland geen papieren krant gedrukt. Foto’s Andrey Rudakov/Bloomberg

Eind maart wachtte de journalisten van zakenkrant Vedomosti een onaangename verrassing. In het kader van een op handen zijnde overname werd een nieuwe hoofdredacteur aangesteld. Deze Andrej Sjmarov liet de redactie al op zijn eerste werkdag weten dat hij de krant „niet leest” en niet bekend is met de redactionele regels. Ook zei hij dat de eigenaar de redactionele normen van de krant moet bepalen.

Hij gooide de knuppel in een hoenderhok. Vedomosti geldt als journalistiek instituut in Rusland, waar onafhankelijke pers in het Poetin-tijdperk vrijwel geheel is verdwenen. De krant werd in 1999 opgericht door de Nederlandse media-ondernemer Derk Sauer, samen met de Engelstalige concurrenten The Financial Times en The Wall Street Journal. „Een onorthodox idee, alsof je Pepsi Cola en Coca Cola in een joint venture zet”, vertelt Sauer telefonisch.

Het werd een geslaagd experiment. In de jaren negentig waren veel media in handen gekomen van oligarchen die, in ruil voor politieke invloed, hun zenders aanwendden om Jeltsin in het Kremlin te houden.

De op zalmroze papier gedrukte zakenkrant groeide uit tot een begrip, en werd populair bij de opkomende zakelijke klasse. Al moesten mediatycoons wel even wennen aan een niet te beïnvloeden, onafhankelijk medium. „We hadden grote billboards met de slogan ‘Iedere oligarch kan onze krant kopen – in de kiosk’, lacht Sauer. Inmiddels telt Vedomosti 60.000 abonnees en lezen ruim 10 miljoen mensen de krant online.

Lees ook over de Russische mediawet in 2014: Geen wereldnieuws meer in Rusland

In 2005 nam het Finse Sanoma, met Dow Jones en FT de titel over. Door een mediawet uit 2014, die een aandeel van meer dan 20 procent in Russische media door buitenlandse eigenaars vanaf 2017 verbood, werd de krant verkocht aan de Russische ondernemer Demjan Koedrjavtsev.

Artikelen verwijderd

Nu dreigt het einde voor de trotse, onafhankelijke krant. Al kort na zijn aantreden begon hoofdredacteur Sjmarov artikelen te wijzigen waarin kritiek werd geuit op Igor Setsjin, de baas van staatsoliebedrijf Rosneft en een van de machtigste mannen uit Poetins cirkel. Zo veranderde hij de kop van een artikel over een schimmige Rosneft-deal in Venezuela, waardoor het stuk een positievere lading kreeg.

De mondige journalisten van Vedomosti namen het niet, en herstelden de kop. In een interview met de kritische Russische nieuwssite The Bell verdedigde Sjmarov zich door te suggereren dat hij alleen maar even had „geoefend” op de technische kant van het redactionele werk. Maar kort daarop verwijderde hij een kritische column van de site over Setsjin.

Voor de journalisten was de maat vol. De redactie besloot de strijd aan te gaan op eigen terrein. Een dag later verscheen een donderend stuk van de opiniechef, waarin hij de journalistieke onafhankelijkheid van Vedomosti verdedigde. „Allang is in Rusland een vernietiging gaande van onafhankelijke instituties. Dankzij onze onafhankelijkheid en het daarop gestoelde vertrouwen kan [onze] krant helderheid brengen, waar andere spelers vooral geïnteresseerd zijn in verdraaiing van de waarheid.” Vele woedende stukken volgden.

„De redactie en Sjmarov kunnen niet door een deur. Die man komt van een andere planeet, onze journalisten kunnen het fysiek gewoon niet aan”, vertelt redactiechef Dmitri Simakov vanuit zijn datsja nabij Moskou, waar hij de lockdown doorbrengt. „Hij heeft geen benul van onlinejournalistiek, ons belangrijkste platform. Erger is dat hij zich met de inhoud van artikelen bemoeit”.

Schulden bij Rosneft

Gealarmeerd doken andere journalisten in de overname van de krant. Ze ontdekten dat eigenaar Koedrjavtsev grote schulden had bij oliegigant Rosneft. Tegelijk bleek hij miljoenen te hebben verdiend aan de overname en bleek Rosneft-perschef Michaïl Leontjev, nota bene oud-columnist van Vedomosti, bij de kwestie betrokken.

„Het lijkt er zeker op dat Sjmarov gestuurd is door Rosneft, maar we hebben geen direct bewijs en niemand neemt verantwoordelijkheid”, zegt Simakov. „Het doel is duidelijk: de controle over de krant pakken, demonstratief en op keiharde wijze”.

De grafische productie van de onafhankelijke Russische zakenkrant Vedomosti. Vanwege de coronacrisis worden op dit moment in Rusland geen papieren krant gedrukt.
Foto’s Andrey Rudakov/Bloomberg

Dat zijn team in artikelen op de eigen website – in Rusland worden vanwege de coronacrisis momenteel geen papieren kranten gedrukt – zo openlijk hun onvrede luchtten, leidde de afgelopen weken tot de bevreemdende situatie dat details over de machtsgreep en censuurpogingen breed werd uitgemeten op de site en in andere media. Toen Sjmarov eind april verbood opiniepeilingen van de onafhankelijke peiler Levada over president Poetin te publiceren, leidde dat opnieuw tot een mediarel.

Hoewel onafhankelijke media in Rusland al jaren onder grote politieke druk staan, is censuur vooral gericht op de veel invloedrijkere tv. „De strijd is al jaren gaande, kijk naar het lot van Kommersant en RBK [kranten die het Kremlin onder controle bracht, red.], maar desondanks zijn er in Rusland nog veel onafhankelijke journalistieke platforms en projecten”, zegt Simakov. „Weliswaar klein, maar ze bestaan. Daarom had ik deze aanval op ons niet verwacht.”

Thuiswerken als zegen

De coronacrisis kwam de journalisten onverwacht te hulp. „We werken nu allemaal thuis, waar het dagelijkse redactiewerk door de hoofdredacteur moeilijk gecontroleerd kan worden”, vertelt Simakov.

Inmiddels is de overname afgerond en denkt iedereen dat de nieuwe eigenaar, een ondernemer uit de Oeral, door Rosneft naar voren is geschoven. Simakov verwacht dat een groot deel van de redactie ontslag zal nemen. „Een tragedie, maar de vraag naar onafhankelijk nieuws blijft. Als wij verdwijnen, gaan mensen elders op zoek naar betrouwbare bronnen”. Tot die tijd hopen hij en zijn collega’s nog even in vrijheid thuis te werken.