‘Er wordt momenteel echt iets nieuws geboren in Suriname’

Surinaamse film

In Nederland weten we weinig van de verhalen van Surinaamse filmmakers. Hoe komt dat?
Filmmaker Ananta Khemradj
Filmmaker Ananta Khemradj

‘Wat weet je eigenlijk van de jaren tachtig?” Met die vraag toog filmmaker Ananta Khemradj vorig jaar naar Suriname om haar leeftijdgenoten te ondervragen over de militaire coup van 1980 en de decembermoorden van twee jaar later op 15 tegenstanders van het regime van Bouterse.

Een eenduidig antwoord geeft haar documentaire Je kan toch lezen (2019) niet, daarvoor ligt het recente verleden nog te gevoelig ontdekte ze. Maar de vraag was gesteld. „Ik wil bijdragen aan het verkleinen van de kloof tussen mensen. Niet alleen in Suriname, maar ook tussen Suriname en Nederland. We hebben namelijk een gemeenschappelijke geschiedenis die we niet kennen. Wat gaan we met die geschiedenis doen als de feiten op tafel liggen?”

Je kan toch lezen riep bij mij de vraag op waarom we in Nederland zo weinig weten van de verhalen van Surinaamse filmmakers. Net zoals Khemradj in haar nieuwe film op zoek gaat naar onze gedeelde geschiedenis, was ik benieuwd naar onze gedeelde filmgeschiedenis. ‘Je kan toch kijken’, bleek net zo’n ingewikkeld antwoord als ‘je kan toch lezen’.

Film is in Suriname een jong medium. Je zou kunnen zeggen dat die gezamenlijke geschiedenis begon met Pim de la Parra’s Wan Pipel (1976), een symbool voor de Surinaamse vrijheidsstrijd. Daarna gebeurde er tot in de jaren negentig weinig en waren het vooral witte Nederlandse makers die Surinaamse verhalen vertelden: politieke thriller Paramaribo Papers (2002) van Ger Poppelaars, slavernijdrama Hoe duur was de suiker (2013) van Jean van de Velde en komedie Tuintje in mijn hart (2017) van Marc Waltman. Met Madame Jeanette (2004) en Bolletjes Blues (2006) maakten respectievelijk Paula van der Oest en Brigit Hillenius en Karin Junger films over de Surinaamse gemeenschap in de Bijlmer.

Maar wat is er nog meer? Niet veel. Tijdens het online debat #BlackFilmsMatter dat Da Bounce Urban Film Festival en Moviezone afgelopen weekend organiseerden kaartte scenarist Ashar Medina (Mocro Maffia) aan dat makers van kleur in de Nederlandse film systematisch te weinig kansen krijgen. Hun verhalen worden te veel met een witte bril beoordeeld.

Surinaamse New Wave

Ik besluit Khemradj als gids te vragen bij het in kaart brengen van een nieuwe generatie Surinaamse filmmakers, want ja, beaamt ze, er is absoluut sprake van zoiets als een Surinaamse New Wave. Maar het is allemaal nog heel pril. Zo is er Hidden World van Kenneth Cairo, die net als zij dankzij Doculab Suriname, het samenwerkingsproject van The Back Lot van Paramaribo Papers-producent Eddy Wijngaarde en de Nederlandse Filmacademie, de kans kreeg een film te maken.

Cairo is in het dagelijkse leven tandtechnicus, maar filmde al 25 jaar de gebruiken van de Marrons, in het begin zelfs op 8mm. Cairo: „Ik ben zelf een Marron en kan dankzij deze film laten zien dat er nog mensen zijn die op spiritueel niveau met het dodenrijk kunnen communiceren. Het is een geheim ritueel, dus ik heb niet alles kunnen filmen.” Cairo wil jongeren uit de groep van de Marrons met hun erfgoed kennis laten maken. „Opa is er straks niet meer, of oma is weg. Ik wil met mijn films ook jongeren stimuleren om hun wereld vast te leggen, al is het maar met hun mobiele telefoon. Suriname is een smeltkroes van culturen, en dus ook van de films van over de hele wereld waar we naar kijken. The Back Lot doet heel veel om de Surinaamse filmcultuur te stimuleren.”

Dat bevestigt ook Khemradj: „Doculab Suriname gaf een belangrijke impuls aan ons zelfbewustzijn, niet alleen om erfgoed vast te leggen, maar om films te kunnen maken over dingen waar we het gesprek over willen voeren. Binnen onze cultuur is het niet echt gebruikelijk om de creatieve kant op te gaan. Je moet wel een back-up hebben om geld te verdienen.”

Volgens Khemradj gebeurt er heel veel op het gebied van webseries en video’s, maar zijn er weinig middelen. „We hebben geen filmfonds, faciliteiten en relatief weinig getrainde professionals. Ik zie veel potentie in de relatie Suriname-Nederland. Het zijn namelijk ook de verhalen van de zwarte gemeenschap in Nederland.”

Doofheid als metafoor

Het zijn niet alleen documentaires overigens. Een speelfilm die in Suriname veel betekent is Wiren van regisseur Ivan Tai-Apin, die december vorig jaar ook in Nederland uitkwam en sinds dit weekend te zien is op diverse streamingplatforms. Wiren vertelt een op ware gebeurtenissen gebaseerd verhaal over een dove jongeman die vecht voor het recht op onderwijs. Maar Tai-Apin plaatste het het zelfgeproduceerde verhaal van zijn debuutfilm terug in de tijd, en maakte er zo ook een metafoor van voor hedendaags Suriname: „Ik ben nu negen jaar terug en ik had niet door dat doven in Suriname niet naar de universiteit kunnen, niet eens kunnen instromen in het reguliere onderwijs. Het thema van de film is echter veel groter dan dat. Hij gaat over rechtvaardigheid.

„Wiren gaat ook over dat er binnen ons huidige rechtssysteem niet wordt geluisterd naar minderheden. Ik vind het eigenlijk wel mooi om dat verhaal aan de hand van een dove hoofdpersoon te vertellen.”

Tai-Apin werkte voor zijn film zoveel mogelijk samen met Surinaamse crewleden, die door die ervaring een kans kregen om ook aan internationale producties die in Suriname werden gedraaid mee te werken. „Er wordt momenteel echt iets nieuws geboren in Suriname.”

Zijn nieuwe film zal zich afspelen in de 17de eeuw, tijdens de begindagen van Suriname als Nederlandse kolonie. „Het zal gaan over slavernij en discriminatie, maar ook over gedwongen kerstening, vrouwenemancipatie en seksualiteit. Iets wat toen ook speelde was dat lokale gouverneurs vaak een andere koers wilden volgen dan het moederland, Nederland dus. Een land dat zijn geschiedenis niet kent zal snel dezelfde fouten maken.”

‘Je kan toch lezen’ en ‘Hidden World’ zijn te zien op 2doc.nl. ‘Suriname’ is te zien op Pathé Thuis en ‘Wiren’ is te zien op diverse streamingplatforms. Het #blackfilmsmatter-debat staat op de Facebookpagina van Da Bounce Urban Film Festival.