Wanneer werd dit mysterieuze klooster voor de Khan gebouwd?

Archeologie Op een eilandje vlak bij Mongolië ligt een complex dat nooit in gebruik is genomen. Een boom verraadt wanneer precies het is gebouwd.

Luchtfoto van het eiland met daarop het in het jaar 777 gebouwde klooster.
Luchtfoto van het eiland met daarop het in het jaar 777 gebouwde klooster. Foto Andrej Panin

Het bouwjaar van een mysterieus complex op de grens van Rusland en Mongolië is zeer nauwkeurig vastgesteld met een combinatie van koolstofdatering en het tellen van jaarringen in een boomstam. Het Oeigoerse klooster van Por-Bazjyn is gebouwd in 777 na Christus, tijdens de turbulente heerschappij van Tengri Bögü Khan, zo concluderen wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen. Ze publiceerden hun bevindingen afgelopen maandag in PNAS.

De Groningse wetenschappers werkten samen met Russische collega’s. Die doen al sinds 2008 onderzoek naar het complex, dat staat op een eiland in een meer. Het is gemaakt van muren van klei op een fundering van houten balken. Ze wisten al dat het gebouwd moest zijn in de tweede helft van de achtste eeuw, maar omdat dit een tijd was met grote veranderingen, zei zo’n globale datering niet zo veel. Daarom stuurden ze een stuk hout op naar Groningen, waar in het Centrum voor Isotopenonderzoek nader onderzoek is gedaan.

Opmeten van jaarringen

De leeftijd van organisch materiaal kan worden bepaald met behulp van koolstofdatering. In de atmosfeer komt het isotoop koolstof-14 voor. Planten nemen dit tijdens hun leven in zich op. Als de plant sterft – bijvoorbeeld omdat het een boom is die gekapt wordt – stopt de opname. Koolstof-14 heeft een halfwaardetijd van 5.730 jaar. Door onder meer te meten hoeveel van het isotoop er nog over is, kan je zien hoe oud een voorwerp is. Dat gaat tot op enkele decennia nauwkeurig.

Margot Kuitems is hoofdauteur van het artikel in PNAS. Zij werkt als postdoc voor het project Exact Chronology of Early Societies (Echoes). Daar combineert ze koolstofdatering met dendrochronologie, het bepalen van de ouderdom van hout door het opmeten van jaarringen. Van de Russen kreeg ze een cookie van een boom van ongeveer vijf centimeter dik en de omtrek van de hele stam. „In Siberië groeien bomen vanwege de kou erg langzaam, en zeker in het gebied van Por-Bazjyn, dat op 1.300 meter hoogte ligt. In dat soort omstandigheden tref je in één centimeter boomstam wel tien jaarringen aan.”

Lees een interview met de Belgische wetenschapper Valerie Trouet: Wat een boom ons over piraten vertelt

Kuitems was op zoek naar een bijzondere jaarring. „De hoeveelheid koolstof-14 in de lucht verandert doorgaans geleidelijk, maar er zijn uitschieters. Uit eerder onderzoek is gebleken dat er in 775 acht keer meer koolstof-14 was dan in vorige jaren. Omdat dit jaartal midden in de periode lag waarin het complex gebouwd is, zijn we op zoek gegaan naar een ring met opvallend veel van dit isotoop erin.”

De derde ring vanaf de schors bevat de koolstof-14-piek. Foto Petra Doeve

Die vonden ze al snel. De piek was te vinden in de 43ste van de 45 ringen van de stam. „De boom was dus geveld in 777. Omdat de bast er nog op zat, wisten we dat er niet meer ringen konden zijn én dat de stam niet lang had liggen rotten. Hij zal dus in hetzelfde jaar gebruikt zijn.”

Dit bouwjaar van het complex gaf het antwoord op veel vragen: waarom was het bijvoorbeeld nooit in gebruik genomen? Kuitems: „In 777 heerste Tengri Bögü Khan over de Oeigoeren. Hij hing het manicheïsme aan, een gnostische variant van het christendom, en maakte er de officiële religie van. Daarvan waren zijn onderdanen niet gediend. Hij werd in 779 vermoord. We denken daarom dat Por-Bazjyn een religieuze functie had en in verval is geraakt na de dood van Tengri Bögü.”