Black Lives Matter: een kijk-, lees- en luistergids

Racisme Welke films, boeken, series, exposities en muziek over racisme moet je lezen, luisteren en zien voor een beter begrip van de Black Lives Matter-beweging?

Film
Documentaires
Boeken - fictie
Boeken - Non-fictie
Series
Muziek
Kunst
Reacties van NRC-lezers

Film

Do the Right Thing (1989)
Sprankelende, genuanceerde tragikomedie van Spike Lee over een broeierige zomeravond in New York, als onderhuidse raciale spanning zich ontlaadt na een fataal incident met een agent en een dodelijk nekklem. Kan moeilijk actueler.


 

Selma (2015)
Plechtig, maar indrukwekkend portret van een geweldenaar in actie – dominee Martin Luther King – zou een prachtige double bill zijn met Spike Lee’s biopic Malcom X (1992); de Yin en Yang van de burgerrechtenstrijd.

 

13th (2016)
Nog een film van Ava DuVernay, nu een documentaire: hoe paniek over ‘superpredators’, bevooroordeelde politie en justitie en massale opsluiting in de jaren tachtig een nieuwe cyclus onderdrukking – of zelfs verhulde slavernij – van zwart Amerika bracht. Te zien op Netflix.

 

12 Years a Slave (2013)
Tot Steve McQueens biopic over Solomon Northtrup, een vrije zwarte man die in 1841 werd gekidnapt en als slaaf verkocht, waren er nauwelijks films met een slaaf als held. Deze fraaie evocatie van de wreedheid en vernedering van de slavernij gaat over een man die buigt zonder te breken.

 

The Birth of a Nation (1915)
Dit epos stond aan de wieg van Hollywood en de speelfilm. En bracht een wedergeboorte van de Ku Klux Klan: in deze racistische, ook toen omstreden film redden Klansman witte maagden van oversekste ex-slaven. Voor wie wil begrijpen hoe diep racisme in de VS is verankerd. De volledige film is te zien op YouTube.

Terug

Documentaires

I Am Not Your Negro (NPO)
Portret van de charismatische Afro-Amerikaanse schrijver James Baldwin, grootheid ten tijde van de burgerrechtenbeweging, die met stilistische brille als geen ander kon uitleggen hoe racisme in de genen van de VS zit.

 

America to me (NPO)
Documentaireserie over geïntegreerde, goed bekend staande school in Chicago, waar zwarte leerlingen structureel lagere cijfers halen. De documentaire probeert het racisme en de sociale problemen die hieronder liggen boven te halen. Mooie portretten van worstelende kinderen, goedbedoelende leraren, van wie sommige het snappen, de meesten het zouden willen snappen, en een paar onverbeterlijk zijn.

 

2Doc Zwart als Roet (NPO)
Racisme is niet alleen een Amerikaans probleem. Sunny Bergman maakte deze documentaire over Zwarte Piet, en het vervolg Wit is ook een kleur, over het witte voorrecht. Helder uitgelegd, maar uiteraard toch controversieel.

 

2Doc Verdacht (NPO)
Etnisch profileren. Veertien Nederlanders vertellen hoe het is om doorlopend zonder reden door de politie te worden aangehouden. Het raakt ze in de ziel en ondergraaft hun vertrouwen in de politie.

 

2Doc Ik alleen in de klas
Twaalf Afro-Nederlandse kinderen komen samen op een landgoed om te praten over uitsluiting. Ze spelen pijnlijk scènes na en leggen uit wat subtiel en minder subtiel racisme met ze doet.

Terug

Boeken - Fictie

Anton de Kom: Wij slaven van Suriname.
Wij slaven van Suriname, de klassieker over de uitbuiting van Suriname die dit voorjaar werd heruitgegeven, is geen roman, geen pamflet en geen autobiografie, en tegelijk is het dat allemaal. Net als Multatuli wilde De Kom iets teweegbrengen bij de koloniale heersers: rechtvaardigheid voor wat toen een kolonie was en de erkenning en aanpak van economische misstanden.
Atlas Contact, 213 blz. € 20,-

Ann Petry: De straat.
In De straat, oorspronkelijk uit 1946, probeert een zwarte vrouw haar doolhof van bedreigende omstandigheden te overleven. Ann Petry laat de straat ‘aan het woord’, zoals James Baldwin deed in If Beale Street Could Talk (1974). De fuik van racisme waarin Baldwins personages terechtkomen, kent een voorafschaduwing bij Petry; ontsnappingspogingen zijn vergeefs.
Atlas Contact, 416 blz. € 24,99

Colson Whitehead: De jongens van Nickel.
In de vrijgegeven archieven van de Arthur G. Dozier School vond Colson Whitehead, die met deze roman recent de Pulitzer Prize won, het verdoezelde verhaal van zwarte kostschooljongens die werden gemarteld, misbruikt of vermoord. Daarbij geeft Whitehead een verrassende draai aan het idee identiteit.
Atlas Contact, 272 blz. € 22,99

Robert Vuijsje: Salomons oordeel.
Salomons oordeel begint als satirische roman, die iedereen bespot die zich in zijn identiteitshokje verschanst. Maar gaandeweg ontwikkelt zich daaruit een ideeënroman, waarin een stap vooruit in het racismedebat onderzocht wordt – maar hoe zetten we die?
Lebowski, 239 blz. € 21,99

Angie Thomas: The Hate You Give.
Voor jongeren ongeëvenaard als het gaat om het doorvoelen van het hedendaagse, Amerikaanse racismeprobleem: Angie Thomas laat zien hoe dicht een highschool-puberverhaal en Black Lives Matter-protesten bij elkaar liggen. Ook verfilmd.
Moon, 384 blz. € 15,-

Terug

Boeken - non-fictie

Reni Eddo: Waarom ik niet meer met witte mensen over racisme praat.
Een onderbouwde aanklacht tegen het racisme in de Britse samenleving, dat ‘m niet alleen zit in expliciete bedoelingen of overtuigingen, maar om systematisch gedrag en de institutionele effecten daarvan.
Vert. Hans E. van Riemsdijk. Polis, 256 blz. € 20,-

Angela Saini: Superieur. De terugkeer van de rassentheorie.
Saïni laat zien dat de oude ‘rassenleer’ in alt-rechtse kringen aan een terugkeer bezig is.
Vert. Menno Grootveld. Ten Have, 336 blz. € 22,99

Ta-Nehisi Coates: Between the World and Me.
Ta-Nehisi Coates’ boek, in de vorm van een brief aan zijn zoon, werd in de VS een bestseller: racisme, volgens Coates, is geen kwaad dat te bestrijden valt, het zit volgens hem in de genen van de Amerikaanse samenleving.
Spiegel & Grau, 174 blz. € 25,99

Gloria Wekker: Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras.
Nederland was en is niet het raciale gidsland waar het zich lange tijd voor hield, stelt antropologe Gloria Wekker. De Nederlandse zelfgenoegzaamheid zit hem in „de dominante manier waarop de Nederlanders over zichzelf denken: als een kleine maar rechtvaardige ethische natie, altijd op grote morele en ethische hoogte, dus een licht voor andere mensen en naties”.
Amsterdam University Press, 343 blz. €23,99

James Baldwin: Niet door water maar door vuur.
In plaats van te vragen wie iemand is, wordt de mens gereduceerd tot een wat, benadrukt Baldwin steeds weer. In zijn werk wil hij die objectiverende blik op de zwarte Amerikaan doorbreken. Zijn in briefvorm opgestelde Niet door water maar door vuur (1963) is nog steeds pijnlijk actueel.
Vert. Harm Damsma, De Geus, 160 blz. € 16,99

Terug

Series

Orange is the New Black (Netflix)
Deze Amerikaanse ensembleserie toont de vrouwengevangenis als mini-maatschappij ingedeeld naar ras. Bevat inzicht en kritiek op de Amerikaanse massa-internering, maar op de samenleving daarbuiten, waarin ras al snel je lot bepaalt.

 

When They See Us (Netflix)
Huiveringwekkende serie over racistisch onrecht. Vijf zwarte kinderen in New York worden ten onrechte veroordeeld voor de verkrachting van een witte vrouw. Toont aan hoe de politie en het OM zich laat leiden door vooroordelen. Maar toont vooral aan hoe verwoestend dat werkt in de zwarte gemeenschap.

 

Watchmen (Ziggo Movies en Series XL)
Superheldenserie over de zwarte Sister Night die strijdt tegen extreem-rechtse Seventh Cavalry. Naast racisme worden ook complotdenkers en de gevaren van nostalgie behandeld. Stevig commentaar over de opkomst van extreem-rechts in een stijlvol jasje.

 

Dear White People (Netflix)
Leerstuk vermomd als campuscomedy over zwarte student Samantha White die satirisch commentaar geeft op het leven van een kleine zwarte gemeenschap op een elitaire universiteit: „Beste witte mensen, onze huid is geen wapen. Je hoeft er niet bang voor te zijn.” Toont diverse manieren om met zwart-zijn om te gaan, van assimileren tot verzet.

 

Little Fires Everywhere (Amazon Prime Video)
Kleurenblindheid ontmaskerd. Witte helikoptermoeder Elena (Reese Witherspoon) denkt dat ze vrij is van racisme omdat ze in een kunstmatig geïntegreerde buitenwijk woont. Maar de komst van zwarte kunstenaar Mia (Kerry Washington) haalt alles onderuit. Lijkt op Big Little Lies, maar dan met een staalkaart aan micro-agressies: de onderhuidse, alledaagse racistische opmerkingen en handelingen die witte mensen vaak niet eens als zodanig herkennen.

 

Terug

Muziek

N.W.A: ‘Fuck Tha Police’ (1988)
Op hun debuutalbum Straight Outta Compton rapten Niggaz With Attitude, uit LA, over hun eigen ervaring met politie. Hun ‘Fuck Tha Police’, met de regel „Police think they have the authority, to kill a minority”, zou uitgroeien tot het strijdlied bij de rellen rond de gewelddadige arrestatie van Rodney King, in 1992 in Los Angeles. Nu wordt het nummer, afgekort tot ‘FTP’, opnieuw gezongen tijdens protesten.

 

Terrace Martin: ‘Pig Feet’ (2020)
Direct geïnspireerd door de dood van George Floyd, maakte Terrace Martin (bekend van producties voor Kendrick Lamar) samen met rapper Denzel Curry en saxofonist Kamasi Washington het nummer ‘Pig Feet’. Curry lijkt buiten adem van woede, rappend over de systematische wreedheden van het systeem en de politie: „They killed the homie?/ They shot him, the fuckin’ police shot him”

 

Prince: ‘Baltimore’ (2015)
Op het laatste album van Prince, zingt hij het bedrieglijk zachtaardig klinkende ‘Baltimore’, over de door politiegeweld omgekomen Freddie Gray. In het refrein blijkt het verzet: spreekkoren zingen: „No justice, no peace.”

 

Conway The Machine: ‘Front Lines’ (2020)
Geraakt door de dood van Floyd, schreef Conway The Machine een nummer over angst en woede („Ook ik ben een zwarte man, een vader, een broer”). Conway roept om actie: „We ain’t taking no more, we ain’t just pressing record.”

 

Childish Gambino: ‘This Is America’ (2018)
Op omfloerste manier bezingt Childish Gambino het Amerika van nu, waar te veel wapens zijn, te veel drugs en waar de politie over de schreef gaat. Het nummer werd vooral beroemd door de schokkende video, waarin gestileerde dans wordt gecombineerd met willekeurig geweld.

Terug

Beeldende kunst

Tell Me Your Story
Tell Me Your Story in Kunsthal Kade is de eerste tentoonstelling in Europa die een overzicht biedt van een eeuw Afro-Amerikaanse kunst – van de Harlem Renaissance in de jaren twintig en de Black Panther Party uit de jaren zestig tot nu. Rond de 140 werken van 50 zwarte kunstenaars, voornamelijk uit Amerikaanse musea, zijn in Amersfoort te zien. Gemeenschappelijke deler: het verhalende karakter van de vaak figuratieve schilderijen en affiches.
T/m 30/8 in Kunsthal Kade, Amersfoort

Hier. Zwart in Rembrandts tijd
Afbeeldingen van zwarte mensen zijn schaars in de schilderkunst. Nog schaarser zijn afbeeldingen waarop zwarte mensen niet als stereotype worden afgebeeld. Dat blijkt op de tentoonstelling Hier. Zwart in Rembrandts tijd. De slavenhandel was nog redelijk nieuw in Rembrandts tijd en beïnvloedde nog niet wat de schilders zagen. Maar gedurende de zeventiende eeuw werd de beeldvorming van Afrikanen in Nederland steeds ongunstiger. Deze kleine, rijke tentoonstelling probeert de zwarte gezichten op tekeningen en schilderijen een naam te geven.
T/m 6/9 in het Rembrandthuis, Amsterdam.

Dana Lixenberg: Imperial Courts
Imperial Courts is het eerste videowerk van de Nederlandse fotograaf Dana Lixenberg. Voor dit werk uit 2017, dat bestaat uit drie schermen, heeft Lixenberg het dagelijks leven vastgelegd in Imperial Courts, een sociaal woningbouwproject in Watts, Los Angeles waar ze al sinds 1993 komt. Het resultaat is een 69 minuten durend meesterwerk, over leven in een wijk vol armoede en geweld.
T/m 9/8 in het Stedelijk Museum, Amsterdam

Terug

Met medewerking van Thomas de Veen, Nynke Verschuer, Sandra Smallenburg, Wilfred Takken, Coen van Zwol en Hester Carvalho.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.