Het vergroenen van deze Rotterdamse wijk is een gevecht om de ondergrond

Bospolder-Tussendijken In het Rotterdamse Bospolder-Tussendijken zitten twee duurzame ambities elkaar letterlijk in de weg: de aanleg van een warmtenet en het streven naar meer bomen in een gebied dat al vol ligt met leidingen.

De Grote Visserijstraat in de Rotterdamse wijk Bospolder-Tussendijken. In de toekomstige herinrichting moet plek zijn voor het warmtenet én volle bomen.
De Grote Visserijstraat in de Rotterdamse wijk Bospolder-Tussendijken. In de toekomstige herinrichting moet plek zijn voor het warmtenet én volle bomen. Foto Walter Herfst

Een nieuw stel in de Grote Visserijstraat in Rotterdam-West had nét een leuk geveltuintje gemaakt. Bewoonster Gerda Zuidgeest laat er op haar telefoon een foto van zien: een fris rijtje mini-palmen voor een woning die eerst een winkel was. „Allemaal weg”, zegt bewoonster Olga van den Berg. „Gejat, gewoon uit de grond gerukt.” Nu zit er een strookje aarde met gaten.

Als ‘Groene Groep’ proberen de dames deze winkelstraat in de wijk Bospolder-Tussendijken op te fleuren. Maar bloemen en planten in boomspiegels worden hier snel vertrapt of geplet onder fietsen. Met subsidie zijn nu metalen sierhekjes eromheen geplaatst – dat werkt. Van den Berg: „Mensen hebben hier totaal geen respect voor groen.” Zuidgeest: „Een enkeling doet met ons mee.”

Ook de gemeente vindt dat Bospolder-Tussendijken groener moet worden voor het leefklimaat, verkoeling en waterafvoer. Slechts 14 procent van het oppervlak van deze oude stadswijk is groen, inclusief boomspiegels en tuinen, volgens de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam, die werkt aan een toekomstverkenning van de wijk. De rest bestaat uit steen: bebouwing (34 procent) en verharding (48 procent), zoals asfalt, klinkers en tegels.

Er is wel Park 1943 dat met liefde wordt beheerd door bewoners – ooit aangelegd op de plek van een Amerikaans ‘vergissingsbombardement’. Maar in veel straten staan de bomen er een beetje bij als ‘schaamgroen’. Kalende iepen met een leeg halveliterblik bier in de drainagebuis. Vijf sierappelboompjes tegenover een hoge wand met schotelantennes. Misvormde honingbomen die als halve parasols langs de gevels staan.

Bospolder-Tussendijken is óók een van de vijf wijken in Rotterdam die het eerst aardgasvrij moet worden. De businesscase hiervoor van de gemeente, energieleverancier Eneco en woningcorporatie Havensteder is naar verwachting dit najaar rond. Hoe het eerste deel van het warmtenet in wijkdeel Tussendijken gaat lopen, wordt binnenkort bekend.

In totaal wil het college tot en met 2022 twintig hectare groen erbij én tienduizend woningen van het gas halen of daarop voorbereiden in heel Rotterdam. Het betekent meer buizen en meer bomen in een ondergrond die al behoorlijk vol ligt met kabels en leidingen. Zo zitten twee groene ambities elkaar in een wijk als Bospolder-Tussendijken letterlijk in de weg: het streven naar duurzame energie én meer natuur in de stad.

Nu staan er ongeveer honderdvijftig bomen in het gebied waar het eerste deel van het warmtenet moet komen. Het streven is een verdubbeling maar of dat lukt, is de vraag.

Asfaltplak

„Zo zouden we straten nu niet meer aanleggen”, zegt landschapsontwerper Dennis Ezendam van de gemeente aan het eind van de Grote Visserijstraat, bij de kruising met de Schiedamseweg. „Met zo’n grote asfaltplak, veel tegels, weinig groen. Je wilt toe naar ‘woonstraten’ met een smaller weggedeelte, met genoeg ruimte voor bomen om te groeien.”

Op deze plek moeten de heetwaterbuizen met warmte uit het havengebied straks de wijk binnenkomen – precies tussen de ondergrondse metrobuis en bovengrondse trambaan door. „Technisch wordt het een huzarenstukje”, volgens Jan-Jaap Bakker, projectontwikkelaar bij Eneco.

Lees ook: Onderzoek duurzame wijken Rotterdam uitgebreid met 100.000 gasaansluitingen

Aan de ene kant van de straat zal het warmtenet zich hier vertakken naar vijf naoorlogse galerijflats van woningbouwcorporatie Havensteder, de Gijsingflats. Aan de andere kant zit nu nog het Grote Visserijplein, waar je op marktdagen watermeloen, wierook en djellaba’s kunt kopen. Maar op dit plein met dikke platanen erlangs zijn ook woningen gepland.

„Wat wordt de ideale structuur voor deze woonstraat?”, zegt Ezendam. „Dat moet je nu al uittekenen voor de toekomst. Waar plaats je de bomenrijen? En waar dan het warmtenet en het riool? Waar liggen de waterleiding, glasvezelkabels en het elektriciteitsnetwerk? Zo moet je schuiven om al je ambities te halen.”

„We proberen dus nu al ruimte voor bomen in de ondergrond te reserveren, zodat je niet over een paar jaar een kaalslag krijgt”, zegt Anne-Marie Verheijen, projectleider aardgasvrij van de gemeente in Bospolder-Tussendijken. „Ook kijken we of je bij het creëren van die ruimte bestaande boompjes níet hoeft te kappen.”

Je wilt naar ‘woonstraten’ met genoeg ruimte voor bomen om te groeien

Dennis Ezendam, landschapsontwerper gemeente Rotterdam

Ondergrond ligt al vol met leidingen

„Als je over straat loopt, heb je het niet door, maar die ondergrond ligt heel erg vol”, zegt Wim Noordhof van het leidingenbureau van de gemeente. Jan-Jaap Bakker van Eneco: „Als je een warmtebuis aanlegt, kun je daarboven niet zomaar een boom planten. Het is echt puzzelen.”

Het nieuwe warmtenet komt zeventig centimeter tot één meter onder het maaiveld te liggen, zegt Noordhof. Het zijn twee tot vier geïsoleerde buizen per straat, variërend in dikte, die het water aan- en weer afvoeren.

De meeste stadsbomen in Rotterdam wortelen tachtig centimeter tot één meter diep, vertelt groenbeheerder Jacco de Frel van de gemeente. „Boomwortels hebben zuurstof uit de ondergrond nodig. In het grondwater zit te weinig zuurstof, dus daar blijven wortels liever boven.”

Na zeven jaar strekken de boomwortels zich ondergronds gemiddeld uit over zeven à acht kubieke meter, zegt De Frel. Wil een boom in ruim twintig jaar echt vol kunnen uitgroeien, dan heb je het over twintig tot vijfentwintig kubieke meter.

Ziedaar het gevecht om de ondergrond – waarbij ook nog werkruimte vrij moet blijven. „Als er een keer wat met zo’n warmtenetbuis aan de hand is, of met een buis van een andere partij, moet je er goed bij kunnen”, zegt Bakker van Eneco.

Om de buizen, leidingen en kabels te beschermen tegen wortels heeft de gemeente een „toolkit bomen”, zegt Noordhof. „Je kunt denken aan worteldoek of mantelbuizen om buizen heen.” Maar van nature zoeken wortels naar zuurstof – en niet naar buizen, zegt De Frel. „Zit er een lek in een rioolbuis, dan zie je wel eens dat wortels daar doorheen groeien.”

Waterdoorlatende bestrating

De andere kant van de puzzel in Bospolder-Tussendijken zit bovengronds. „Het liefst plaatsen we overal een dubbele bomenrij, aan iedere kant van de straat één”, zegt landschapsontwerper Ezendam. „Maar in nauwe straten met smalle stoepen kan dat vaak niet. Dan gaan we voor één rij, het liefst aan de zonkant.”

Waar die bomen dan precies komen, is ook bepalend voor hun effect. Hoge bomen met een volle kroon bieden meer schaduw en verdamping. Ook dat is belangrijk om stenige wijken met oude woningen, zoals Bospolder-Tussendijken, te verkoelen.

Maar om te volgroeien, heeft een boom genoeg ruimte, zon en vocht nodig. Zowel de onder- als bovengrond moeten dus optimaal zijn.

We willen de stad eigenlijk als spons gebruiken

Bas de Wildt, wateradviseur van gemeente Rotterdam

„We willen de stad eigenlijk als spons gebruiken”, zegt wateradviseur Bas de Wildt van de gemeente. „Regenwater zoveel mogelijk opvangen en verwerken waar het valt, bijvoorbeeld met waterdoorlatende bestrating. Dat is goed voor het groen, de biodiversiteit en het hele ecosysteem. Al klinkt dat een beetje hoogdravend voor zo’n wijk misschien.”

„Alles begint bij een goede standplaats”, zegt De Frel. „Als die niet goed is, zal een boom niet uitgroeien of uiteindelijk doodgaan. Je moet je voorstellen: een boom staat met zijn stam in verharding. Als de zon op de bestrating schijnt, wordt dat erg warm. Een boom vindt dat niet prettig. In een natuurlijke omgeving is de bodem redelijk koel en constant.”

Ook nog verdeelstations

Het warmtenet brengt nog een ruimtelijk vraagstuk met zich mee: de plaatsing van de verdeelstations tussen het hoofdnet en de huisaansluitingen. Die stations regelen de waterdruk- en temperatuur en zijn zo groot als een transformatorhuis.

Géén objecten die je kriskras door de wijk wilt terugzien – of op plekken waar bomen kunnen staan, zegt landschapsontwerper Ezendam bij het Jan Kruijffplein. „Corona heeft nog eens laten zien hoe belangrijk bewegingsruimte buiten is. En het wordt al steeds drukker op de stoep.”

Lees ook: Vve’s in Rotterdam-West weten alleen dat ze óóit van het gas gaan. Maar hoe?

Dat zie je op zo’n vol pleintje als dit, zegt hij. Aan de ene kant zit de ingang van metrostation Delfshaven, aan de andere kant een grote, wilde plantenbak met bankjes ernaast. Tussendoor staat een volle rij fietshekjes, een standbeeld van een danseres en een elektriciteitskast.

In deze straat is een verdeelstation van Eneco daarom ín een leegstaande bedrijfsruimte van Havensteder gepland. Ook in de Gijsingflats van de woningcorporatie bij de Grote Visserijstraat moeten verdeelstations komen. „We onderzoeken het nu”, zegt woordvoerder Daniëlle Rüngs van Havensteder. „Het moet in elk geval niet tot overlast leiden, dus we zullen goed moeten isoleren.”

De zoektocht in Bospolder-Tussendijken sluit aan bij het landelijke gevecht om de ruimte, zegt Eva Pfannes van de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam. „Nederland is eigenlijk te klein voor de energietransitie”, zegt zij. „We moeten functies gaan stapelen. Hoe kun je op één vierkante meter in de stad energie produceren, water opvangen, bomen laten groeien, wonen, werken en gewoon genieten van het leven?”

In hoeverre het warmtenet voor de bomen omgelegd moet worden, en of dit extra kosten met zich meebrengt, is nog de vraag, zeggen de gemeente en Eneco. „De straat moet in Tussendijken toch open voor rioolvervanging, en de nutsleidingen zijn ook best oud”, zegt Verheijen van de gemeente. „Door die twee te verleggen, proberen we ruimte te maken voor het warmtenet en bomen.”

Uiteindelijk werken de gemeente en Eneco toe naar afspraken over het warmtenet en de vergroening in een ‘gebiedsovereenkomst’.

Bakker van Eneco: „We leggen daarin vast hoe we de vergroening willen oplossen, niet zozeer de kosten van elke meter buis linksom of rechtsom. Het klinkt een beetje zoet misschien, maar als we het doen, doen we het samen.”