In de gevangenis is visite van levensbelang

Latijns-Amerika Gevangenen in Latijns-Amerika zijn bang voor het coronavirus in de overvolle detentiecentra. Nu bezoek verboden is, komt voedsel of medicatie soms ook niet meer binnen. „Mensen slapen in hangmatten, op de grond, in of naast de wc’s.”

De 25-jarige Yerbin Israel Estrada doet een workout in het Centro Penal de La Esperanza, de gevangenis in Honduras waar hij een straf uitzit.
De 25-jarige Yerbin Israel Estrada doet een workout in het Centro Penal de La Esperanza, de gevangenis in Honduras waar hij een straf uitzit. Foto Adrees Latif/Reuters

Met het gijzelen van vijf bewakers begonnen gedetineerden halverwege vorige maand een opstand in de Peruaanse Camaná-gevangenis. Eenmaal op het dak van de maximaal beveiligde afdeling staken ze matrassen in brand en eisten coronatesten. Volgens de Peruaanse nieuwszender Exitosa vreesden de gevangenen een uitbraak in de overvolle instelling: er zitten ruim 450 mensen vast, terwijl er officieel plek zou zijn voor 100.

Lees ook: ‘In de Colombiaanse gevangenis zijn we aan de goden overgeleverd’

Deze opstand, die met een sisser afliep, was geen incident. In meerdere landen in Latijns-Amerika, dat half mei door de Wereldgezondheidsorganisatie werd uitgeroepen tot het nieuwe epicentrum van het coronavirus, vinden sinds maart veelvuldig gevangenisprotesten plaats. „Wij willen leven! Vrijheid, vrijheid!”, scandeerden gedetineerden in de grootste gevangenis van Bolivia bij een opstand afgelopen maand.

Soms escaleren de demonstraties. Alleen al in de tweede helft van maart vielen tientallen doden bij rellen in Venezuela, Colombia, Peru, Argentinië en Brazilië. Ook de afgelopen weken hielden de onlusten aan. Bij rellen afgelopen maand in een Venezolaans centrum vielen ruim veertig doden; een oppositieleider sprak van een bloedbad. De pandemie zet de schijnwerpers op een hardnekkig probleem, namelijk de erbarmelijke omstandigheden in gevangenissen in de regio. Die worden deels veroorzaakt door de overbevolking, waardoor het in de grote, barakachtige detentiecentra moeilijk is om afstand te houden. In de open zalen leven soms honderden gevangenen dicht op elkaar.

Gevangenen in La Esparanza, Honduras. Foto Adrees Latif/Reuters

„Mensen slapen er in hangmatten, op de grond, in of naast de wc’s. Op elk plekje ligt een mensenlichaam”, zegt Julienne Weegels, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in het gevangeniswezen in de regio. Ook is nogal eens gebrek aan stromend water. Desinfectiemiddelen of chloor zijn om veiligheidsredenen niet toegestaan. In steeds meer detentiecentra is inmiddels een groot deel van de gevangenen (en het personeel) besmet.

Geen prioriteit

De VN-Mensenrechtenraad noemt de situatie in Latijns-Amerikaanse detentiecentra „zeer zorgelijk”, en waarschuwt voor aanhoudende opstanden, ontsnappingspogingen en slachtoffers. Human Rights Watch roept regeringen op hun verantwoordelijkheid te nemen voor gedetineerden. Want voor gezondheidszorg staan zij vaak achteraan in de rij. Die angstkreten zijn ook te horen op video’s van achter de gevangenismuren, zoals die van een gedetineerde bij een grote Colombiaanse opstand in maart: „Ze houden ons hier als honden, we worden hier voor dood achtergelaten.”

Overbevolking in gevangenissen is een wereldwijd probleem, en landen in Latijns-Amerika en de Cariben staan hoog op de ranglijst. In centra in Haïti, Guatemala, en Bolivia zitten soms vijf keer keer zo veel gedetineerden vast als er plaatsen zijn, zo tonen cijfers van het Londense Institute for Crime & Justice Policy Research.

De 25-jarige Yerbin Israel Estrada oefent jongeren in de buitenruimte van La Esperanza
Foto Adrees Latif/Reuters
De 34-jarige Jose Israel Orellana Ferrera in het Centro Penal de La Esperanza.
Foto Adrees Latif/Reuters
Een gevangene koopt koffie.
Foto Adrees Latif/Reuters

Overigens staan ook veel Afrikaanse en Aziatische landen op de lijst. Aanvoerders zijn Congo-Brazzaville, met een bezettingsgraad van 617 procent in de twee grootste gevangenissen van het land, en de Filippijnen met zo’n 463 procent. In Nederland is dit 75 procent.

Een belangrijke reden is de trage rechtsgang, waardoor verdachten vaak lang in detentie moeten blijven in plaats van dat ze in afwachting van hun proces bijvoorbeeld op borgsom vrijkomen. In Venezuela en Bolivia is tussen de 60 en 70 procent van de gevangenen nog niet veroordeeld, in Paraguay zelfs bijna 80 procent.

Simpel in te voeren maatregelen om het virus buiten te houden zijn het opschorten van verloven en bezoek. Weegels: „Visites zijn daar een enorm belangrijk onderdeel van het gevangenschap. Zo komen in de grootste gevangenis van Nicaragua elke dag 2.000 mensen in- en uitlopen.”

„In Argentinië is gezegd: telefoons zijn eigenlijk verboden, maar door de crisis mag je hem registreren en volgen geen represailles.”

Maar juist die beperkende maatregelen zijn een belangrijke oorzaak van de oplopende spanningen. „Waarom laten jullie ons niet binnen”, riep een groep vrouwen naar bewakers van een Argentijnse gevangenis eind maart. „Ze krijgen er amper eten of water!” Gedetineerden zijn afhankelijk van hun familie, echtgenoten of vrienden die voedsel, kleding, beddengoed en medicijnen komen brengen.

Lees ook: De gevangenis is een ideale petrischaal voor het virus

Opmerkelijk genoeg vergroot deze crisis mogelijk ook de macht van gevangenisbendes. Zo voerden Primeiro Comando da Capital en Comando Vermelho, Braziliaanse criminele organisaties die vanuit gevangenissen worden aangestuurd, regels in om de verspreiding van het virus in te dammen in de favela’s van São Paulo. En zij riepen de overheid op oudere of zwangere gedetineerden vrij te laten. Het lijken goede gebaren, maar bendes kunnen de crisis gebruiken om overheden naar hun hand te zetten en meer controle te eisen in de gevangenissen, waarschuwt onderzoeksinstituut InSight Crime.

Vreedzame protesten

Er zijn ook vreedzame protesten, waarbij gevangenen een deel van de detentiecentra bezetten, of met spandoeken vragen om voorwaardelijke vrijlating of beschermingsmiddelen. Diverse landen zijn begonnen met het voorwaardelijk vrijlaten van oudere, chronisch zieken, zwangere vrouwen of vrouwen met kleine kinderen, die zijn veroordeeld voor niet-gewelddadige vergrijpen. In Chili zitten nu zeker 1.600 mensen hun straf in huisarrest uit. Ook in Brazilië, Honduras en Mexico zijn gevangenen naar huis gestuurd.

Veel lockdowns zijn in de regio nogmaals verlengd tot later deze maand, en het lijkt het er nog niet op dat bezoekers in detentiecentra snel weer worden toegelaten. In dat geval bieden mobiele telefoons enige troost, zegt Weegers. „In Argentinië is gezegd: telefoons zijn eigenlijk verboden, maar door de crisis mag je hem registreren en volgen geen represailles. Zo kunnen gevangenen ondanks de lockdown contact houden met hun familie.”