Trump maakt milieu ondergeschikt aan economisch herstel – en hij niet alleen

Aanpak economische crisis De Amerikaanse president probeert per decreet het klimaat- en milieubeleid te versoepelen in reactie op de coronacrisis. Er zijn meer landen die dat doen.

President Trump heeft klimaat- en milieuwetgeving versoepeld zodat de oliepijpleiding Keystone XL sneller kan worden aangelegd.
President Trump heeft klimaat- en milieuwetgeving versoepeld zodat de oliepijpleiding Keystone XL sneller kan worden aangelegd. Foto AP

De Amerikaanse president Donald Trump heeft eind vorige week per decreet besloten om milieu- en klimaatwetgeving te versoepelen. Hij beroept zich op de coronacrisis en de economische crisis die daardoor is ontstaan. Bestaande milieuwetten en het klimaatbeleid van zijn voorganger Barack Obama belemmeren volgens de president het economisch herstel.

In het decreet erkent Trump dat hij die wetgeving altijd al hinderlijk heeft gevonden. „Vanaf het begin van mijn regering heb ik werk gemaakt van het hervormen en stroomlijnen van verouderde regels, die onze economie belemmeren door zinloos papierwerk en dure vertragingen”, schrijft hij. „Het belang om door te gaan met stroomlijnen is alleen maar groter geworden nu we kampen met een economische crisis.”

‘Klimaat en milieu geen slachtoffer’

In veel landen hebben politici de afgelopen tijd juist benadrukt dat klimaat- en milieubeleid niet het slachtoffer mogen worden van de coronacrisis. Veel regeringen zeggen nu door te willen pakken met stimuleringsbeleid dat oog heeft voor verduurzaming en dat belooft banen te creëren in de groene economie. Ook wordt van belangrijke economische sectoren, zoals de luchtvaart, geëist dat ze hun klimaatdoelen aanscherpen als ze in aanmerking willen komen voor een reddingsplan.

In de praktijk is van ‘groen’ herstel tot nu toe nauwelijks sprake. Persbureau Bloomberg News legde de prille stimuleringsplannen van de vijftig grootste economieën ter wereld naast elkaar en becijferde dat ongeveer 18 miljard dollar (15,9 miljard euro) bestemd is voor zaken als schone energie, meer energie-efficiëntie en duurzame landbouw. Op een totaal van 12.000 miljard dollar is dat slechts 0,15 procent.

Lang niet alle overheidsmaatregelen zijn op die manier in harde cijfers vast te leggen. Maar Trump is dus zeker niet de enige regeringsleider voor wie klimaat en milieu nu ondergeschikt zijn aan het op gang helpen van de economie. Bijna altijd is de argumentatie dat bedrijven die het toch al zo zwaar hebben niet ook nog geconfronteerd kunnen worden met strenge milieuwetten.

Nagenoeg geen lasten voor bedrijven

In Nederland koos minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) bijvoorbeeld voor een „voorzichtige start” van een nieuwe heffing op de uitstoot van CO2. In de eerste jaren moet deze extra belasting „nagenoeg geen lasten” opleveren voor bedrijven. Die hebben het namelijk al moeilijk genoeg door de onzekere economische tijden, aldus Wiebes. Hij haastte zich eraan toe te voegen dat het einddoel hetzelfde blijft – maar dat wordt pas in 2030 bereikt, ver na de huidige en volgende kabinetsperiode.

Ook in China werd al in maart besloten om bedrijven meer tijd te geven om te voldoen aan nieuwe milieunormen. De autoriteiten benadrukken dat het gaat om een tijdelijke maatregel en dat milieuwetgeving niet wordt teruggedraaid. „Het doel van milieutoezicht is nooit geweest om bedrijven te sluiten of productie te beperken”, zei Cao Liping van het Chinese ministerie van Milieu tegen persbureau Reuters. „Maar om bedrijven te stimuleren om actief aan milieunormen te voldoen.” Maar nu de Chinese economie door corona in zwaar weer terecht is gekomen, hoeven bedrijven volgens Cao niet meteen gestraft te worden als ze milieunormen niet op tijd halen.

Uitstel wordt afstel?

India probeert, met de pandemie als argument, de rapportage van de milieueffecten van grote projecten op te schorten. Het uitstel is volgens milieuorganisaties bedoeld als afstel. De projecten zelf gaan onverminderd door, waardoor de lokale bevolking nauwelijks een kans heeft zich uit te spreken over plannen die een grote impact hebben op natuur en milieu. Volgens het tijdschrift Science Magazine heeft de Indiase regering de afgelopen maanden onder andere toestemming gegeven voor een nieuwe kolenmijn in een olifantenreservaat, voor de winning van uranium in een natuurreservaat voor tijgers en voor een waterkrachtcentrale in een biodiversiteitshotspot in het noorden van het land.

In Canada hebben de deelstaten de bevoegdheid gekregen om tijdens de coronacrisis wetten buiten werking te stellen die niet in het algemeen belang worden geacht. De provincie Alberta schaarde ook milieurichtlijnen onder die bevoegdheid. Per decreet werd besloten dat bedrijven voorlopig niet hoeven te rapporteren over verplichtingen in het kader van de milieubeschermingswet, de waterwet en de wet op het gebruik van openbaar land. Martin Olszynski, hoogleraar grondstoffenrecht aan de universiteit van Calgary, ziet het als een steun in de rug voor de omstreden winning van teerzandolie, een van de meest vervuilende fossiele brandstoffen. De teerzandindustrie werd zwaar getroffen toen de olieprijs onlangs kelderde. De industrie krijgt ook nog eens extra steun door een tijdelijke verlaging van de koolstofbelasting en door 1,5 miljard Canadese dollar (bijna 1 miljard euro) extra uit te trekken voor de aanleg van de Keystone XL-pijpleiding naar het zuiden van de Verenigde Staten.

Dekmantel voor versoepeling

Brazilië probeert de coronacrisis te gebruiken als een dekmantel om bestaande milieuwetgeving te versoepelen. In een video die een paar weken geleden werd vrijgegeven door het Braziliaanse Hooggerechtshof legt minister van Milieu Ricardo Salles uit hoe de regering te werk moet gaan: „We moeten gebruikmaken van dit moment van rust, terwijl de pers het alleen maar heeft over Covid-19”, zegt Salles. Hij spreekt van „infralegale hervormingen”, maatregelen die prima buiten het parlement om geregeld kunnen worden. Greenpeace reageerde woedend: „Salles denkt dat het moment waarop er aan de lopende band mensen sterven in ziekenhuizen een goede kans biedt voor zijn antimilieuproject.”

Ondanks de vaak mooie woorden zetten veel overheden in crisistijd bedrijven niet graag onder druk met klimaat- en milieubeleid. Volgens Bloomberg gaat het stimuleringspakket dat Duitsland woensdagavond bekendmaakte nog het verst. Bijna een derde van de 130 miljard euro is bestemd voor ‘groene’ plannen (deze cijfers werden nog niet meegenomen in de eerder genoemde berekening van Bloomberg): het stimuleren van openbaar vervoer, duurzame energie en onderzoek naar waterstof als energiedrager.

Lees ook deze achtergrond over het Duitse stimuleringspakket

De regering besloot de auto-industrie geen extra geld te geven (zoals na de vorige crisis nog wel gebeurde), behalve voor elektrische auto’s. Ook is geld uitgetrokken voor schonere vliegtuigen. Beide groene investeringen worden deels tenietgedaan door andere maatregelen. Zo pakt een tijdelijke verlaging van de btw om de consumptie aan te jagen goed uit voor de verkoop van diesels en benzineauto’s. En bij de redding van Lufthansa stelde de Duitse regering geen strenge klimaateisen.

Voor Gabriel Felbermayr van het Institut für Weltwirtschaft in Kiel is het daarom de vraag of het pakket werkt. „Als je twee belangrijke politieke doelen, namelijk economisch herstel en bescherming van het klimaat, met hetzelfde instrument probeert te bereiken”, zei hij tegen Bloomberg, „zal het resultaat voor beide doelen niet optimaal zijn.”