Reportage

Brazilië in opstand tegen racisme

Politiegeweld Ook in Brazilië, waar racisme weinig aandacht krijgt, wordt de energie van het wereldwijde protest gevoeld.

Demonstranten houden witte kruizen in de lucht tijdens een demonstratie tegen racisme en politiegeweld, deze zondag in de Braziliaanse stad Rio de Janeiro.
Demonstranten houden witte kruizen in de lucht tijdens een demonstratie tegen racisme en politiegeweld, deze zondag in de Braziliaanse stad Rio de Janeiro. Foto Silvia Izquierdo/AP

Als kind van zeven zette Carlos Almeida Ferreira (32) een knijper op zijn neus. Hij hoopte zo een smallere neus te krijgen en daardoor minder gepest te worden. „Al sinds mijn jeugd werd ik als zwart kind geconfronteerd met racisme. Zelfs binnen ons eigen gezin, waar ik een stuk donkerder was dan mijn broer, was onderscheid.”

In de favela waar Ferreirea opgroeide, zag hij dat het leven van zwarte kinderen niets waard was: voor zijn ogen werden vriendjes vermoord door de lokale milities of door de politie die schietend de wijk binnen viel. „Nu ik volwassen ben, word ik staande gehouden door de politie. Als zwarte Braziliaan, zeker als man, ben je bij voorbaat verdacht, al loop je gewoon op straat. Telkens vrees ik dat het fataal afloopt.”

Hoewel meer dan de helft van de ruim tweehonderd miljoen Brazilianen zwart of gemengd is, is racisme diep geworteld in de samenleving. Van de 60.000 moorden per jaar is de gewelddadige Braziliaanse politie verantwoordelijk voor zo’n zesduizend doden. In meer dan 75 procent van de gevallen zijn de slachtoffers zwart.

Recordaantal doden

In Rio bereikte het aantal dodelijke slachtoffers als gevolg van politiegeweld in 2019 een record: meer dan 1.800, gemiddeld vijf per dag. Ter vergelijking: in de VS was in 2019 de politie verantwoordelijk voor duizend doden, van wie 24 procent zwart. De aantallen leiden nauwelijks tot protesten. Zo is mediagigant Globo eerder geneigd aandacht te besteden aan het politiegeweld in de VS, dan aan de situatie in Brazilië.

Lees ook: De gebalde vuist is al eeuwenoud

Toch wordt de energie van de wereldwijde antiracismeprotesten ook gevoeld in Brazilië, waar zondag in ruim dertig steden werd gedemonstreerd tegen racisme én de ultrarechtse president Jair Bolsonaro. Als tegen drie uur ’s middags de demonstranten met witte kruizen en borden met daarop namen van vermoorde jonge Brazilianen, massaal toestromen, is ook de politie al prominent en zwaar bewapend aanwezig. In veel steden blijft het rustig, in Rio en São Paulo ontstaan confrontaties met de politie en gaan aanhangers van Bolsonaro de straat op. „Er staat veel op spel”, zegt Carlos Almeida, die zondag in Rio meeloopt. „De vrijheid die we als zwarte Brazilianen nooit echt gekregen hebben, staat onder Bolsonaro nog verder onder druk.”

Ook afgelopen vrijdag werd geprotesteerd. In de voorstad São Gonçalo liep Youtuber Sandra Cavalho mee. „Het is voor veel Brazilianen ver van hun bed, omdat deze moorden vaak in favela’s plaatsvinden. De gemiddelde Braziliaan ziet iemand uit een favela per definitie als crimineel, terwijl dit volkswijken zijn waar veel onschuldige mensen worden vermoord tijdens politieoperaties”, vertelt Cavalho.

In São Gonçalo werd bijna tegelijk met Floyd de 14-jarige João Pedro Mattos in zijn huis doodgeschoten door de politie.

Terwijl demonstranten met hun smartphones druk filmen voor sociale media, is er geen camera te bekennen van gevestigde media zoals Globo. Die zender doet wel ieder uur live verslag van de antiracismeprotesten in de VS.

Die desinteresse van de eigen media steekt, zegt Valéria Santos de Melo uit São Gonçalo die haar zevenjarige dochtertje verloor toen zij dodelijk werd geraakt door politiekogels op weg naar school. „Niemand ging toen de straat op. Brazilianen zijn nu verontwaardigd over een politiemoord in Amerika, die natuurlijk afschuwelijk is, maar ze weigeren naar de eigen realiteit te kijken, want dan moeten ze toegeven hoe diep racisme hier in de maatschappij zit, en dat wil niemand”, zegt ze.

„Moeders moeten hier nog steeds rennend tussen de kogels hun kinderen naar school brengen, omdat de politie hier om zeven uur ’s ochtends invallen doet. Niemand is ooit berecht voor de moord op mijn dochtertje”, zegt ze geëmotioneerd.

Lees ook: Bolsonaro tiert, Brazilië schrikt

Volgens de Braziliaanse hoogleraar Ana Lúcia Araujo, van de Howard Universiteit in de VS en gespecialiseerd in de historie van de slavernij, houdt het extreme geweld van zowel de Braziliaanse als de Amerikaanse politie verband met het slavernijverleden van beide landen.

Brazilië was het laatste land waar de slavernij werd afgeschaft (in 1888). Van de naar schatting tien miljoen Afrikanen die naar het Amerikaanse continent werden getransporteerd, werden zo’n vier miljoen in Brazilië te werk gesteld op plantages. „Tijdens de slavernij werd geweld gebruikt om onderdrukking in stand te houden, „zegt Araujo, „de Braziliaanse samenleving en cultuur is erop gebouwd. Het politiegeweld van nu is in feite een voortzetting van 400 jaar geweld tegen zwarte Brazilianen.”

In veel gevallen zijn de agenten van de militaire politie zelf ook zwart of gemengd. „Ik werd vorige week nog onder schot gehouden toen ik naar de bakker ging. De politieagent, zelf ook zwart, geloofde niet dat ik geen crimineel was en ik werd ruw gefouilleerd”, vertelt Carlos Almeida.

Volgens Araujo deelden op de plantages niet de Portugese plantage-eigenaren de straffen uit, slaven werden gedwongen andere slaven te martelen. Dat eeuwenlange systeem van verdeel en heers heeft er volgens Araujo toe geleid dat zwarte Brazilianen is aangeleerd elkaar te haten en te straffen. „Voor veel zwarte Brazilianen is de militaire politie bovendien een van de weinige plekken binnen de Braziliaanse klassenmaatschappij waar ze carrière kunnen maken. Ze worden slecht betaald en getraind en leren zwarte favelabewoners te zien als criminelen. Het draagt bij aan de instandhouding van white supremacy binnen de politie, ook onder zwarte agenten.”