Het Black Lives Matters-protest in Eindhoven, 6 juni 2020.

Foto Merlin Daleman

De gebalde vuist is al decennia oud

Symbolen Elk protest kent unieke rituelen, andere symbolen gaan juist al heel lang mee. Wat ze gemeen hebben: ze zetten aan tot actie en scheppen een gedeelde identiteit.

De Canadese piloot Dimitri Neonakis legde vorige week een wel erg ongebruikelijke route af in de lucht boven de oostelijke provincie Nova Scotia. Op radarbeelden valt te zien hoe hij met zijn eenmotorige toestel via rechte lijnen en scherpe bochten het patroon van een gebalde vuist in de lucht tekende: het symbool van Black Lives Matter.

Lees ook: Brazilië in opstand tegen racisme

Neonakis gaf zo steun aan de wereldwijde demonstraties naar aanleiding van de dood van George Floyd, de zwarte Amerikaan die op 25 mei overleed aan politiegeweld. Tegen nieuwszender CNN zei Neonakis: „We moeten dit allemaal afkeuren en we moeten dit stoppen.”

Vluchtroute van een vliegtuig in Halifax, Canada.

De gebalde vuist werd dit weekend in de lucht gestoken door tienduizenden demonstranten overal ter wereld, van Rio de Janeiro tot Sydney en Seoul en van Londen tot Tilburg en Eindhoven. Mensen hadden protestborden en mondkapjes met teksten als ‘Black Dreams Matter’ en ‘I can’t breathe’, de laatste woorden van Floyd. De man uit Minneapolis stierf twee weken geleden op 46-jarige leeftijd toen een agent minutenlang op de nek knielde van de geboeide man, na verdenking van betalen met een vals briefje van 20 dollar.

Symbolen spelen „een belangrijke rol in het aanzetten tot actie en het bouwen van een gedeelde identiteit voor een groep die aandringt op sociale verandering”, stellen socioloog Sarah Awad en psycholoog Brady Wagoner van de Universiteit van Aalborg (Denemarken) in een recente publicatie in wetenschappelijk tijdschrift Current Opinion in Psychology. Symbolen geven sympathisanten bovendien een manier „om solidariteit te tonen”, stellen ze.

Een demonstrant in Arnhem
Foto Piroschka van de Wouw
Een demonstrant in Parijs
Foto Ian Langsdon/EPA
Ook het mondkapje toont symboliek.

Lange geschiedenis

Aan symbolen en rituelen is geen gebrek voor activisten tegen racisme. Aangezien de strijd voor gelijkheid in de Verenigde Staten – en andere landen waar Afrikanen onder dwang werden misbruikt als slaven – al honderden jaren wordt gevoerd, gaan sommigen symbolen ver terug in de geschiedenis. Zoals de gebalde vuist. Recentere gebeurtenissen voegen nieuwe rituelen toe. Bijvoorbeeld het knielen met één knie op de grond. Dit werd zaterdag bijvoorbeeld nog gedaan door de rivaliserende voetbalteams Borussia Dortmund en Hertha, voorafgaand aan hun wedstrijd in de Duitse Bundesliga.

De gestileerde zwarte vuist in het logo van Black Lives Matter past in een lange traditie. Het symbool werd al gebruikt bij demonstraties tegen racisme in de jaren zestig en werd overgenomen door de Black Panthers, opgericht in 1966 na de moord op de Amerikaanse burgerrechtenactivist Malcolm X. Leden begroetten elkaar met een vuist in de lucht, al eeuwenlang een teken van verzet van gemarginaliseerde groepen wereldwijd. Op de iconische foto’s van de vrijlating van Nelson Mandela in 1990, na 27 jaar gevangenschap, staan hij en zijn vrouw met hun vuist omhoog.

Knielende demonstranten in Utrecht, 5 juni 2020.Foto Jeroen Jumelet/ANP

Het knielen als symbool lijkt te zijn toegevoegd door Colin Kaepernick, de biraciale American-football-speler van de San Francisco 49ers. Hij knielde tijdens het spelen van het Amerikaanse volkslied, voorgaand aan een wedstrijd in 2016. Kaepernick. Op een persconferentie lichtte hij toe dat het een protest was tegen politiegeweld: „Ik ga niet staan om mijn trots te betonen aan de vlag van een land dat zwarte mensen en mensen van kleur onderdrukt.

Lees ook: Met Adama Traoré kent Frankrijk zijn eigen George Floyd

Iedere protestgolf naar aanleiding van racistisch geweld heeft ook unieke rituelen, vaak ontleend aan de manier waarop het slachtoffer is overleden. Bij de huidige protesten gingen demonstranten in onder meer Los Angeles en Atlanta op de grond liggen met hun handen op de rug, net zoals Floyd geboeid had gelegen. De ‘die-ins’ duurden 8 minuten en 46 seconden, wat staat voor de tijd die Floyd in een nekgreep werd gehouden door de politie, ook nadat hij was gestopt met ademen.

Spelers tijdens de wedstrijd Borussia Dortmund - Hertha BSC.foto Lars Baron/AP

Het stil zijn gedurende 8 minuten en 46 seconden – wat ook wordt gedaan bij bedrijven, op televisie en sociale media – helpt om het abstracte concreet te maken, zei Monica Cannon-Grant, oprichter van een organisatie tegen racistisch geweld tegen persbureau AP. Ze deed mee aan een lokale die-in. „Je ontdekt dat het een extreem lange tijd is”, aldus Cannon-Grant. „Er ging van alles door mijn hoofd. Vooral dat ik vier zwarte zonen heb en getrouwd ben met een zwarte man.”

Lees ook: Veel te veel demonstranten in Eindhoven – toch ging het goed

Specifieke symbolen ontstonden ook na de dood van Trayvon Martin. Terwijl de 17-jarige zwarte tiener uit Florida, gekleed in capuchontrui, in 2012 uit de supermarkt terugliep naar huis, werd hij neergeschoten door een lokale burgerwacht. De man, George Zimmerman, verklaarde dat Martin er „verdacht” uitzag. Toen Zimmerman in 2013 werd vrijgesproken, braken protesten uit in meer dan honderd Amerikaanse steden. Demonstranten droegen capuchontruien en hadden zakjes Skittles, de snoepjes die Martin net had gekocht.

Hashtag

Woede over de vrijspraak na de dood van Trayvon Martin leidde ook tot de oprichting van Black Lives Matter, de organisatie die een belangrijke rol speelt in de huidige antiracismedemonstraties. De zin komt uit een liefdesbrief aan de zwarte gemeenschap, geschreven door medeoprichter Alicia Garza. Collega-activist Patrisse Khan-Cullors zette er een hashtag voor en de beweging was geboren.

Een demonstrant in Londen (boven), demonstranten in Brazilië (linksonder) en Los Angeles (rechtsonder).

De drie medeoprichters van Black Lives Matter, allen vrouw, hebben ervoor gekozen geen leider naar voren te schuiven. Mede om liquidatie, zoals gebeurde met Martin Luther King, te voorkomen. Demonstraties worden georganiseerd door meer dan veertig afdelingen in de Verenigde Staten en Canada. Internationaal sympathiseren bestaande lokale antiracismegroepen, zoals in Nederland onder andere Kick Out Zwarte Piet.

Specifiek wordt generiek

Specifieke omstandigheden worden generiek. Zoals de woorden ‘I can’t breathe’, die klinken bij de huidige Floyd-protesten en zijn geschreven op mondkapjes, protestborden en spandoeken. Een echo van protesten in 2014 na de dood van Eric Garner, die door de politie in New York om zijn nek werd geklemd omdat hij illegaal losse sigaretten zou verkopen. Garner sprak dezelfde laatste woorden als Floyd. Elf keer.