Opinie

Los de achterstand op met echte rechters

De Rechtsstaat

Wie veel in rechtszalen komt en soms op verjaardagen, kent het cliché. Strafrecht is een andere wereld, dat gaat niet over mij. Een collega zei me ooit bij de koffieautomaat dat „verdachten te veel rechten hebben”. En dat juristen daar te veel over zeuren. Of het niet wat vlotter kon. Als het me te grijs wordt, mag ik graag informeren wie er over een autosleutel beschikt. Die hoeft maar één ernstige verkeersfout te maken, of hij/zij valt te bezichtigen als verdachte voor de strafrechter. Klachten over ‘te veel rechten’ verstommen dan. Iedere burger kan zomaar verdachte zijn. Dus ik zeur verder.

Zoals bekend kampt het Openbaar Ministerie met een achterstand van 55000 zaken. De oorzaak zit grotendeels in het schrappen van vrijwel alle strafzittingen tijdens de lockdown. Van zo’n stapel ‘plankzaken’ kan de rechtspleging nog jaren last hebben. Dus dat moet opgelost.

Het OM heeft nu aangekondigd veel meer zaken zelf, buiten de rechter om, af te gaan handelen met zogeheten ‘strafbeschikkingen’. Dat gaat om boetes, taakstraffen en ingetrokken rijbewijzen. De officier treedt dan op als rechter. Maar dan een die geen celstraf kan opleggen. Een officier als rechter is wat mij betreft een concessie aan de rechtsstaat. De officier vertegenwoordigt immers het opsporingsapparaat en staat aan de kant van de staat – hoe kritisch zal die nou écht zijn op het bewijs, op het proces-verbaal? Dit zijn administratieve straffen, vergelijkbaar met heffingen, belastingen, leges, etc.

De verdachte mag na de strafbeschikking wel ‘in verzet’ bij de strafrechter. En dat gebeurt ook. Maar zo’n systeem is toch vooral efficiënt dankzij al die burgers die gewoon doen wat er in de brief staat. Betalen, pannenkoek! Pragmatisch bekeken is dit voorselectie van ‘zeker schuldige’ daders waar de strafrechter dan niet meer mee wordt belast. Die kan z’n tijd dan aan moeilijker, minder evident schuldige, of gewoon ontkennende verdachten besteden.

Maar er is ook veel tegen zulke confectiestraffen. De uitvoering blijkt nogal slordig – wie in verzet gaat wordt door de rechter zo vaak vrijgesproken dat het met die ‘zekere daders’ nogal lijkt mee te vallen. Of tegenvalt, al naar gelang je positie aan de koffieautomaat. Velen hebben ook niet in de gaten dat een strafbeschikking tot een strafblad leidt – en dus meeweegt bij een ‘verklaring omtrent het gedrag’.

Van strafbeschikkingen bestaan voor zover mij bekend geen gepubliceerde versies. Pers en publiek blijven letterlijk buiten. Je mag wel een advocaat meenemen naar zo’n OM-zitting, maar dat is het dan ook. Behalve onafhankelijkheid, zijn ook openbaarheid en controle een probleem. Pas als de burger in verzet gaat, komt er iets boven tafel.

Ik heb dus bedenkingen. Geen openbaarheid, geen controle, geen communicatie, geen verplichte rechtsbijstand, geen onafhankelijke beslisser, maar wel een strafblad. De rol van de onafhankelijke rechter wordt weer kleiner, die van het OM weer groter. Is dat tijdelijk, of is dit weer zo’n corona-omslagmomentje?

Lees ook: Creatief met plankzaken, het kan op veel meer manieren

Nu kun je best zeggen dat de ‘corona-achterstand’ moet worden opgeruimd, dus laten we even niet zo moeilijk doen. En misschien zijn de bezwaren wel te repareren. Strafrechter Jacco Janssen gaf in een togacolumn op nrc.nl een lijstje met wensen die veel kritiek kan ondervangen. Samengevat: officier, stel je zo magistratelijk mogelijk op, organiseer tegenspraak en toegang tot een (gratis) advocaat. En rechter, behandel de verzetzaken die daar uit voortkomen zo snel en beknopt mogelijk.

Mag ik de andere kant op redeneren? Waarom wordt de rol van de strafrechter niet vergroot en niet die van de officier? Haal de snelrechter van stal. Bij de jaarwisseling is het mogelijk, waarom dan niet na de lockdown? Voer in deze periode standaard enkelvoudige strafrechtspraak in, door één strafrechter en niet door drie. Daar is heus ruimte. Ik maak regelmatig zittingen mee waarin meervoudige strafkamers hele middagen procederen over zaken waarin nauwelijks een half jaar celstraf wordt opgelegd.

De rechtsstaat is beter gediend met meer beknopte, echte strafprocessen met een onafhankelijke rechter, dan pseudo-rechtspraak door officieren, namens de staat.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.