Mangrovebos kan niet elke zeespiegelstijging verdragen

Klimaatverandering Mangrovebossen beschermen kusten en de daar wonende mensen tegen stormvloed en tsunami’s. Maar door de stijgende zeespiegel staan ze onder druk.

Mangrovebos in Costa Rica. Zulke bossen komen voor in tropische en subtropische kustgebieden.
Mangrovebos in Costa Rica. Zulke bossen komen voor in tropische en subtropische kustgebieden. Foto Jeffrey Arguedas/EPA

Als de zeespiegel wereldwijd met gemiddeld 6 à 7 mm per jaar stijgt, zullen mangrovebossen dat niet meer kunnen bijhouden. Nu ligt dat gemiddelde op 3,4 mm per jaar. Maar als de uitstoot van broeikasgassen door de mens de stijgende trend van de afgelopen decennia blijft volgen, en het smelten van de ijskappen verder versnelt, dan zal de grens van 6 à 7 mm over dertig jaar bereikt worden. Dat schrijft een groep van voornamelijk Australische wetenschappers in een publicatie die donderdag is verschenen in Science.

Mangrovebossen zijn soortenrijke ecosystemen die voorkomen in tropische en subtropische kustgebieden met getijdewerking. Kenmerkend is het uitgebreide netwerk van boomwortels en -stammen die zich in het water, boven de zeebodem, bevinden. Dat netwerk dempt wind- en stormgolven, en biedt zo honderden miljoenen menselijke kustbewoners bescherming. En doordat water er tot rust komt, kan sediment dat wordt aangevoerd vanuit zee en via rivieren er bezinken. Zo hoogt de ondergrond zich op, een mechanisme dat mangrove accretion (mangrove-aanwas) wordt genoemd en waarmee het ecosysteem zich kan aanpassen aan zeespiegelstijging. Maar dat proces heeft een grens, zo blijkt uit de nu gepubliceerde historische studie, die zich richt op de eerste duizenden jaren na het einde van de laatste ijstijd, 12.000 jaar geleden. Het toenmalige smelten van de ijskappen en het stijgen van de zeespiegel kende snellere en langzamere periodes.

Kenmerkende luchtwortels

De wetenschappers verzamelden gegevens van bodemmonsters tot 50 meter diep, genomen op in totaal 78 tropische en subtropische locaties. Op basis van C14-datering konden ze de leeftijd van de bodemlagen achterhalen, en ook de snelheid van sedimentatie. Daarnaast zochten ze naar pollen van typische mangrovesoorten, bijvoorbeeld soorten die behoren tot het geslacht Rhizophora, met hun kenmerkende luchtwortels. Die gegevens combineerden ze met klimaatmodellen om voor die 78 locaties het regionale tempo van zeespiegelstijging in de tijd te achterhalen.

Boottocht door een mangrovebos op Sri Lanka. Mangrovegebieden daar bleken tijdens de tsunami van 2004 minder kwetsbaar. Foto M.A. Pushpa Kumara/EPA

Na het eind van de laatste ijstijd stijgt de zeespiegel aanvankelijk snel, met zo’n 10 tot 15 mm per jaar. In de bodemmonsters zien de onderzoekers nog geen mangrove-aanwas. Die begint voor de locaties in Afrika, Azië, Australië en Zuid-Amerika vanaf 10.000 tot 8.000 jaar geleden. De snelheid van de zeespiegelstijging is er dan afgenomen tot 6 à 7 mm per jaar. Voor de locaties in de Caraïben en de Golf van Mexico zien ze mangrove-aanwas vanaf 8.000 tot 6.000 jaar geleden. Daar stijgt de zeespiegel dan met 5 à 6 mm per jaar.

„Het is een boeiende en belangrijke publicatie”, zegt Stijn Temmerman, hoogleraar aardwetenschappen aan de Universiteit van Antwerpen. Hij is niet bij de studie betrokken, maar doet zelf ook onderzoek naar de impact van zeespiegelstijging op kustgebieden en rivierdelta’s. Vooral de lange periode waarover de studie zich uitstrekt, is waardevol. Om de grenzen van mangrove-aanwas te bepalen, heb je gegevens over tientallen, honderden jaren nodig, zegt hij. „Daarvoor duren de hedendaagse onderzoeken nog te kort.”

Uitbreidende sloppenwijken

Maar Temmerman heeft ook kanttekeningen. De zeespiegelstijging vormt in de toekomst mogelijk een gevaar voor het voortbestaan van mangrove, maar de mens is dat nu al. „Mangrove staat wereldwijd onder druk en moet plaatsmaken voor landbouw, aquacultuur, steden, havens”, zegt Temmerman. Zelf doet hij onderzoek in Ecuador, in de mangrovebossen bij de kuststad Guayaquil. „De sloppenwijken breiden zich er snel uit in de mangrove.”

Daarnaast is er nog een ander, door de mens veroorzaakt probleem. Door in deltagebieden ondergronds water, olie en gas te onttrekken, versnelt de inklinking van de bodem en daarmee ook de relatieve zeespiegelstijging. Dat schrijft ook Catherine Lovelock, van de universiteit van Queensland, in een commentaar dat Science gelijk met het onderzoek heeft gepubliceerd. In de Mekong-delta in Vietnam zakt het land met 6 tot 20 mm per jaar, in de Ganges-Brahmaputra-delta in Bangladesh en India is dat 1 tot 7 mm per jaar. Bovendien, schrijft ze, is de aanvoer van sediment via rivieren vaak door indamming beperkt.

Temmerman zet ook nog vraagtekens bij de nu vastgestelde grens van 6 à 7 mm. Die is vastgesteld aan de hand van het verschijnen van mangrove-aanwas. „Je hebt het dan over nieuwe, jonge bossen die voor het eerst ontstonden na de ijstijd”, zegt hij. Maar die hebben nog minder uitgebreide wortelstelsels, en kunnen bij hoogwater minder sediment vasthouden dan oudere bossen. Hetzelfde geldt voor de vorming van veen, een proces dat ook voor ophoging zorgt. „Dat moet bij jonge bossen nog op gang komen.” In een twee jaar geleden gepubliceerd artikel in Nature kwam Temmerman er met collega’s op basis van computermodellen op uit dat oude mangrovebossen een zeespiegelstijging van 10 tot 15 mm per jaar misschien ook nog wel aankunnen. Tot het jaar 2100 zou minstens 70 procent van de huidige mangrove het dan nog redden.