Opinie

Luister naar ons – hoe onplezierig dat ook is

Racisme De massale verontwaardiging in Nederland over het Amerikaanse politiegeweld kan ons helpen de hand ook in eigen boezem te steken. Maak de zwarte pijn zichtbaar, schrijft .

Dit is een verhaal over pijn. De onzichtbare zwarte pijn om precies te zijn. Bij het zien van het filmpje waarin de Afro-Amerikaanse George Floyd door een witte politieagent op klaarlichte dag van het leven wordt beroofd, maakte een vorm van diepe schaamte en vernedering zich van mij meester.

Onplezierige herinneringen kwamen tot leven. Een incident, twee jaar geleden in Rome, een witte Uber-chauffeur annuleert mijn bestelling nadat hij ziet dat een Nigeriaanse jonge man en ik op hem wachten. Een ander incident, vijf jaar geleden, een politicus, hij noemde zichzelf ooit de „belangrijkste intellectueel van Nederland”, suggereert in een radiodebat dat ik door mijn zwarte lichaam dommer ben dan hij.

Nog een voorval, twee jaar geleden, een vriend die samen met andere zwarte reizigers op Eindhoven Airport reist, wordt gecontroleerd, terwijl witte medepassagiers mogen doorlopen. Dit jaar nog, in een Fries bejaardenhuis, een van mijn familieleden krijgt van haar nieuwe cliënt te horen dat ze niet door een zwart persoon gewassen wil worden. En zo kan ik even doorgaan.

De verleiding is groot om mij emotioneel te noemen en deze gebeurtenissen als incidenten en particuliere belevenissen af te schilderen. Het is net zo verleidelijk om te stellen dat extreem politiegeweld een Amerikaans verschijnsel is en dat ik als Afro-Nederlander niets te vrezen heb. Toch is de realiteit pijnlijker. Alledaagse racisme en geweld tegen zwarte lichamen is een mondiale werkelijkheid – Nederland vormt geen uitzondering.

Daarom is het belangrijk om niet alleen solidariteit te tonen met Afro-Amerikanen, zoals deze week veelvuldig gebeurde, maar ook te reflecteren op hoe racisme, als ideologie en praktijk, er op Nederlandse bodem uitziet. Pas als naar de zwarte pijn wordt geluisterd en deze pijn wordt erkend, kan de weg ontstaan naar een rechtvaardiger samenleving.

De eerste stap daartoe is het begrijpen van de complexe structuren van anti-zwart racisme en witte suprematie. Voor beginners: witte suprematie is het geloof dat de ‘witte mensen’ superieur zijn aan ‘niet-witte mensen’. Racisme is een kind van witte suprematie. Het is als gedachtegoed en handelingskader door witte Europeanen ontwikkeld om de onderdrukking van niet-witte mensen te rechtvaardigen. Zie de slavenhandel, kolonialisme, apartheid en nu de barbaarse moord op George Floyd.

Luister ook naar deze podcast met NRC-correspondent Bas Blokker: Minneapolis: Rouw, woede en protest

Bij voorbaat minderwaardig

Het complexe aan dit verschijnsel is dat het ‘glocaal’ is: het heeft een mondiaal karakter, maar een lokale uitwerking. Het mondiale karakter zit in het feit dat ik als zwarte persoon over de hele wereld bij voorbaat als lager en minderwaardig wordt gezien. Maar de manier waarop hier invulling aan wordt gegeven is sterk afhankelijk van de juridische, culturele en economische context van een land. Het verklaart waarom wij in Nederland niet snel te maken zullen hebben met een vernederende moord op een zwarte medeburger zoals in Amerika de laatste jaren zo vaak gebeurd is. Onze samenleving is niet gemilitariseerd.

Racisme heeft in Nederland een geraffineerder karakter, het is niet in your face.

Juist omdat geweld tegen zwarte lichamen in Amerika zo zichtbaar is, wordt het ook haarfijn gedocumenteerd. Daardoor krijgt het een heldere term: Black Lives Matter. Deze zichtbaarheid en helderheid verklaart de internationale golf aan protesten en verontwaardiging tegen anti-zwart racisme en politiegeweld in de VS. De opmars van social media en het feit dat audiovisueel materiaal viral kan gaan, draagt ook bij aan het zichtbaar maken van racistisch geweld in de Amerikaanse samenleving.

Het verklaart ook waarom ik afgelopen dinsdag bij de Black Lives Matter-demonstratie op het Malieveld in Den Haag zoveel jonge mensen (zwart én wit) tegenkwam. Via Instagram, Facebook, Twitter en Snapchat kregen deze millennials en leden van generatie Y het filmpje te zien waarin George Floyd smeekte om zijn leven. „I can’t breathe”, riep hij minstens zestien keer, terwijl de witte agent met steun van collega’s hem met zijn knie tegen het asfalt drukte. Vernederend. Het enige wat deze jongeren konden doen is demonstreren, ondanks de coronamaatregelen. Want ze hadden door wat Roxane Gay deze week in The New York Times signaleerde: er is op korte termijn geen medicijn tegen anti-zwart racisme, terwijl overal in de wereld aan vaccins tegen corona gewerkt wordt.

Provincie van Amerika

De ver-Amerikanisering van media en samenleving in Nederland maakt het Amerikaanse racistische politiegeweld zichtbaar. Nederlandse media zien Nederland soms bijna als provincie van Amerika; ze hebben bijvoorbeeld veel meer aandacht voor de Amerikaanse verkiezingen dan voor die in Duitsland, ons buurland en onze belangrijkste handelspartner. Deze krant schreef niet voor niets een hoofdredactioneel commentaar over het politiegeweld in de Amerikaanse samenleving.

Die aandacht voor de Amerikaanse excessen is begrijpelijk. Maar we mogen niet vergeten dat anti-zwart racisme een universeel verschijnsel is. Het is een transnationaal virus: de grootschalige discriminatie van Sub-Sahara-Afrikanen in China en het Midden-Oosten, de zwarte lichamen die eindigen in de Middellandse zee aan de rand van Fort Europa of het gewelddadige politiegeweld in Braziliaanse favela’s en Parijse banlieues. Het verklaart waarom de Europese Unie vorig jaar een resolutie heeft aangenomen waarin anti-zwart racisme (‘afrofobie’) als een specifieke vorm van racisme wordt erkend. Het verklaart ook waarom de Verenigde Naties in een resolutie de periode 2015 tot 2024 hebben uitgeroepen tot ‘International Decade for People of African Descent’.

De Nederlandse overheid heeft zich expliciet aangesloten bij deze resolutie. Sinds 2016 ondersteunt onze overheid speciale programma’s voor de aanpak van rassendiscriminatie en om de specifieke positie van burgers van Afrikaanse afkomst te verbeteren. De Black Achievement Month, die ieder jaar in oktober plaatsvindt, is daar een voorbeeld van. Want discriminatie op grond van huidskleur en afkomst is ook een Nederlandse realiteit: de etnische profilering bij de Belastingdienst is de meest recente en pijnlijke illustratie daarvan.

Wie oprecht luistert naar de verhalen en ervaringen van Afro-Nederlanders moet het aan empathisch vermogen ontbreken om niet in te zien dat anti-zwart racisme geen exclusief Amerikaans verschijnsel is. Anti-zwart racisme vindt ook in Nederland plaats, maar heeft een subtieler karakter.

Witte onschuld

We moeten onszelf bevrijden van het Nederlandse exceptionalisme, de mythe die stelt dat racisme en sociale onrechtvaardigheid Amerikaanse verschijnselen zijn en dat Nederland een post-raciale samenleving is. Anders dan de Verenigde Staten en Zuid-Afrika zouden wij in Nederland historisch gezien geen formele segregatie hebben gekend. Bovendien zijn wij behoorlijk progressief en tolerant tegenover minderheden.

De verleiding is groot om mij emotioneel te noemen en deze gebeurtenissen als incidenten af te schilderen.

Dit exceptionalisme, door wetenschapper Gloria Wekker ook „witte onschuld” genoemd, is vooral een mythe. Het culturele archief van Nederland, met slavernij en kolonialisme, is niet los te zien van de omschreven witte suprematie en racisme. Behalve dat het een mythe is, is het Nederlandse exceptionalisme ook gevaarlijk. Want door zich te richten op de excessen van raciale verhoudingen in Amerika, heeft het Nederlandse publieke debat een vrijbrief om raciale onrechtvaardigheid op eigen bodem te bagatelliseren, te minimaliseren of zelfs te ontkennen.

In het evangelie van Lucas is Jezus helder over mensen die naar de splinter in het oog van hun broeders kijken, maar blind zijn voor de balk in hun eigen oog: „Huichelaar, haal eerst die balk uit uw eigen oog; dan zult ge scherp genoeg zien om de splinter te kunnen verwijderen die in het oog van uw broeder zit”, aldus de jonge leider uit Nazareth.

De moraal van het verhaal is dat wie te veel naar anderen kijkt, blind voor zichzelf wordt. Daarom is het cruciaal om niet alleen te kijken naar de gebeurtenissen in Amerika, maar ook stil te staan bij hoe anti-zwart racisme zich alledaags vertolkt in de Nederlandse samenleving. Bij de demonstratie in Den Haag proefde ik dat veel Afro-Nederlanders daar niet alleen stonden om wat in Amerika gebeurde, maar ook om die onzichtbare pijn met elkaar te delen. Een Soedanese Nederlander op het podium haalde een ervaring uit haar jeugd aan, hoe zij op school niet Sinterklaas mocht spelen omdat ze al op Zwarte Piet leek.

Over hoe in haar land Soedan, maar ook binnen de islamitische gemeenschap, haar zwarte huidskleur als minderwaardig wordt gezien, ondanks het feit dat de islam gelijkheid predikt. „Het is niet normaal dat jouw huidskleur als een bedreiging wordt gezien”, zei ze furieus. „Het is niet normaal dat zwarte mensen twintig stappen achterlopen. Het is niet normaal als iemand ineens naar jou roept: ‘Kankerneger’.”

Een rapport in 2014 van de European Network Against Racism over anti-zwart racisme in de Europese Unie had de veelzeggende titel: Invisible Visible Minority. „De titel reflecteert de paradoxale situatie van zwarte mensen van Afrikaanse herkomst in de Europese Unie”, schrijft Mitchell Esajas, een van de co-auteurs van het rapport. „Enerzijds zijn ze, als zwarte mensen in een witte omgeving, hyperzichtbaar. Anderzijds worden ze op beleidsniveau en binnen instituten vaak onzichtbaar gemaakt en worden hun ervaringen en perspectieven niet erkend of verzwegen.”

Ik keek om mij heen en zag dat het Malieveld vol was. Niet alleen met Afro-Nederlanders, maar ook met witte landgenoten, vooral jongeren. „Dat racisme zo lang duurt betekent niet dat het normaal is”, vervolgde de Soedanees-Nederlandse spreekster. „Het is je recht om je daar tegen uit te spreken. Op social media, op school, in jouw familie – discussieer erover. Want alle levens doen er toe, pas als zwarte levens er ook toe doen.” Bij het horen van die woorden en het proeven van de elektrische sfeer dacht ik bij mijzelf: „Is dit het misschien? Het moment dat de zwarte pijn in Nederland zichtbaar wordt?” Ik verliet het Malieveld met een grijns op mijn gezicht, hoopvol.

Lees ook: De multiculturele samenleving is niet mislukt. Zij is ook niet geslaagd. Zij ís.

Niet alleen in Amerika

Een dag later zag ik zelfs premier Mark Rutte in zijn persconferentie over de coronamaatregelen benadrukken dat racisme niet alleen een Amerikaans fenomeen is. „Het is niet alleen de Verenigde Staten waar mensen leven die het gevoel hebben dat ze in de samenleving niet volledig mee tellen. Ook hier is racisme.” Een dag later erkende Rutte in een Tweede Kamerdebat dat Nederland institutioneel racisme kent. Ook bij hemzelf was er iets veranderd: „Ik heb grote veranderingen doorgemaakt over Zwarte Piet”, en Zwarte Piet zal naar zijn verwachting de komende jaren uit beeld verdwijnen. „Onder druk van het maatschappelijk debat. Mensen willen die pijn niet.” Rutte is op weg om de langste zittende premier van Nederland te worden met louter witte ministers. Het is dezelfde premier die vorige jaar in alle talen zweeg na het zoveelste racistische geweld door de geradicaliseerde pro-Pieten. Hij kon de gele hesjes en Gordon in het torentje ontvangen, maar voor een delegatie van Kick-Out Zwarte Piet en Afro-Nederlanders had hij geen ruimte in zijn agenda.

George Floyd mag dan een Amerikaanse burger zijn geweest, de moord op hem en de massale demonstraties, ook hier in Nederland, helpen ons als samenleving om de hand in eigen boezem te steken. Het is de hoop dat wij dit bewustwordingsmoment kunnen kanaliseren en een waarachtig gesprek kunnen voeren over de onzichtbare zwarte pijn in Nederland. Als premier, collega, vriend, journalist of klasgenoot, wij kunnen elk vanuit onze rol een bijdrage leveren in de strijd tegen anti-zwart racisme, als we maar ruimte creëren om de onzichtbare zwarte pijn zichtbaar te maken en te erkennen. Openstaan, luisteren – hoe beschamend en onplezierig dat ook mag zijn.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.