Reportage

Koele meren des doods, hoog in het Andesgebergte

Geologie Soms kunnen gletsjermeren ineens leeglopen en zo een ramp veroorzaken. Door klimaatverandering zal dat vaker gaan gebeuren. In Peru lopen 28.000 mensen gevaar in de stad Huaraz. Maar ook in de Alpen bestaan risico’s.

Het gletsjermeer Palcacocha in Peru. In 1941 viel er een stuk ijs in het meer, waardoor er plotseling water uitstroomde. De modderstroom kwam in het stadje Huaraz terecht, waar toen zesduizend mensen omkwamen.
Het gletsjermeer Palcacocha in Peru. In 1941 viel er een stuk ijs in het meer, waardoor er plotseling water uitstroomde. De modderstroom kwam in het stadje Huaraz terecht, waar toen zesduizend mensen omkwamen.

Als de dodelijke modderstroom weer komt, weet Katty Nuñez (39) als een van de weinigen in de Peruaanse stad Huaraz waar ze heen moet rennen. Vanaf het moment dat de sirenes afgaan, heeft ze vijfentwintig minuten om naar hoger gelegen grond te komen en kan ze enkel hopen dat haar kinderen het ook redden. „We leven in constante angst”, zegt Nuñez.

Huaraz ligt aan de voet van de Cordillera Blanca, de hoogste en witste bergketen van Peru. 79 jaar geleden verdronken er zesduizend inwoners van de stad toen een stuk ijs in het hoger gelegen gletsjermeer Palcacocha viel. Door die verstoring brak de wand van het meer open en stroomde het water er plotseling uit, een zogeheten glacial lake outburst flood (afgekort: glof). De modderstroom die er het gevolg van was overstroomde destijds een kwart van Huaraz. Ook de armoedige wijk van Nuñez, waar ze nu voorzitter is van het wijkcomité.

Gletsjermeren zijn meren op grote hoogte die gevoed worden door het smeltwater van gletsjers. Ze ontstaan wanneer ijs of meegevoerd gesteente een natuurlijke dam vormt, waardoor smeltwater plaatselijk wordt vastgehouden. De damwanden zijn niet altijd even stabiel, en kunnen openbreken door een kleine verstoring – zware regenval of een brok gletsjerijs dat in het meer valt – waarna het gletsjermeer zich plotseling leegt. Bij damwanden van ijs komt er gaandeweg vaak nieuw ijs in het gat, zodat zich opnieuw een meer vormt. Bij wanden van steengruis is dat minder het geval.

Door klimaatverandering is de kans op glofs de laatste jaren wereldwijd toegenomen, zegt Hans Oerlemans, hoogleraar meteorologie aan de Universiteit Utrecht, die sinds de jaren tachtig onderzoek doet naar het effect van klimaat op gletsjers. „Gemiddeld zijn in de laatste eeuw bijna alle grote gletsjers op aarde twee kilometer teruggetrokken, maar de afgelopen twintig jaar gaat het veel sneller.” Als een gletsjer zich terugtrekt wordt de vooraan gevormde stuwwal van los materiaal (de eindmorene) een soort dam. Hierachter verzamelt het smeltwater zich, en de eindmorene is tegen de zich opbouwende druk uiteindelijk niet bestand. „In die zin zijn glofs gekoppeld aan klimaatverandering. Deze meren kunnen opeens leeglopen en hebben dan een verwoestend effect op alles wat stroomafwaarts ligt”, zegt Oerlemans.

Gletsjers in de tropen

Meer dan 70 procent van de tropische gletsjers bevindt zich in Peru. Ze zijn tussen 1970 en 2010 met ruim 40 procent gekrompen. Maar niet alleen in Peru vormen glofs een gevaar. „In de Alpen en de Himalaya komen ze ook geregeld voor”, zegt Oerlemans, die in 2001 de Spinozaprijs ontving voor zijn onderzoek.

Bij het Peruaanse gletsjermeer Palcacocha installeert de lokale regering nu een waarschuwingssysteem om bewoners van Huaraz te alarmeren als zo’n modderstroom eraan komt.

Het meer ligt op 4.600 meter hoogte en het volume ervan is inmiddels opgelopen tot 17 miljoen kubieke meter water, zegt Juan Carlos Torres, directeur gletsjerrisico’s bij het gletsjerinstituut Inaigem. Vlak na de ramp in 1941 bevatte het meer nog maar 500.000 kubieke meter water. „Het vormt een groot gevaar voor de mensen van Huaraz”, aldus Torres.

De Peruaanse stad Huaraz aan de voet van de bergketen Cordillera Blanca. Bij het gletsjermeer Palcacocha komt een systeem om de bewoners te waarschuwen als er een verwoestende modderstroom aankomt. Noah Moeys

28.000 mensen in Huaraz wonen in het risicogebied dat bij een glof zal overstromen, volgens het instituut en de lokale regering. De meeste inwoners van de stad weten niet dat Palcacocha gevaarlijk is, noch hoe ze zichzelf kunnen redden. Vandaar dat de lokale regering een waarschuwingssysteem aan het installeren is. In mei 2020 is dit voltooid.

Onverwachte bewegingen

De regering heeft het bedrijf Consorcio Nicom ingesteld om het waarschuwingssysteem te implementeren. Dat bestaat uit allerlei meetapparatuur, afkomstig uit Duitsland en de Verenigde Staten, die onder andere het waterniveau, de windkracht, de temperatuur en de stroming zal meten. Een infraroodcamera monitort onverwachte bewegingen. Eerder waren er al buizen geïnstalleerd die water afvoeren en het waterpeil met twee meter omlaag hebben gebracht. Het project kostte ruim 1,2 miljoen euro.

Als bepaalde kritische grenzen bij het meer worden bereikt, zal er automatisch een signaal worden gestuurd naar het controlecentrum in Huaraz, waar ze beslissen of ze de tien sirenes zullen laten afgaan. Wat die grenzen precies zijn, moet nog worden vastgesteld. Het controlecentrum bevindt zich midden in de stad, in het gedeelte dat ook zal overstromen als de modderstroom even groot zal zijn als die van 1941.

Katty Nuñez is moeder van twee kinderen en woont in een arme wijk aan de rivieroever. Met het wijkcomité probeert ze buurtbewoners voor te bereiden. „We houden om de maand een vergadering en twee keer per jaar een oefening. De mindervaliden zijn verdeeld onder de sterkere mensen, en de afgesproken vluchtroute hebben we de vorige keer binnen de vijfentwintig minuten afgelegd”, vertelt ze.

Toch is Nuñez bang voor het meer en weet ze dat ze bij de rivier extra gevaar loopt. Soms schrikt ze ’s nachts wakker omdat ze de rivier hoort bulderen. „De regering neemt het niet serieus”, zegt Nuñez. „Al lang geleden hadden ze megafoons op iedere straathoek beloofd, maar nog steeds is er niets.”

Verwoeste apparatuur

In 2013 is een vergelijkbaar alarmsysteem ingevoerd bij het nabijgelegen gletsjermeer Laguna 513. Drie jaar daarvoor veroorzaakte een ijslawine een golf van 28 meter in het meer, die de morene doorbrak en leidde tot een glof. Hoewel er geen doden waren gevallen, zou het waarschuwingssysteem mensen op tijd moeten inlichten. Maar in 2016 hebben inheemse dorpelingen de apparatuur verwoest. Het meer wordt door de bewoners van de traditionele bergdorpen gezien als levend wezen en regelmatig worden er offers aan gebracht. De antennes die de wetenschappers hadden geïnstalleerd waren volgens de dorpelingen verstorend voor de harmonie, het meer was boos geworden en had volgens hen de droogte van die periode veroorzaakt. De spanningen waren mede zo hoog opgelopen door een langdurige onenigheid tussen de dorpelingen en de onderliggende stad Carhuaz over het watergebruik. Twee dagen nadat de apparatuur was neergehaald begon het te regenen.

„Het is belangrijk om de dorpelingen mee te nemen in het hele proces van het installeren van het waarschuwingssysteem”, zegt antropoloog Patricia Hammer, „maar dit wordt onvoldoende gedaan.” Volgens Carlos Bello, de baas van het project bij Consorcio Nicom, besteden ze deze keer extra aandacht aan het informeren van de inheemse mensen in de buurt van het meer. „We hebben een team van vijf sociologen en antropologen die de dorpjes afgaan om uit te leggen wat we doen”, zegt Bello.

Op dit moment is er één persoon verantwoordelijk voor het op tijd alarmeren van de stad. Viktor Morales Morena (54) zit op een rots in de zon, turend naar Palcacocha en de bovenliggende gletsjers Palcaraju en Pucaranra. Iedere twee uur rapporteert hij per telefoon naar Huaraz hoe het meer erbij ligt. „Sinds ik een kind was kwam ik hier”, zegt Morales, afkomstig uit het dorpje Chauit. Als vroegere berggids heeft hij veel geleerd over de natuur en hoe je deze moet respecteren volgens de gewoonten van de Andes. „Als je geen offer aan het meer brengt, zal ze je wegsturen”, zegt hij. Hij ziet de bergen en het meer als mensen die kwaad kunnen worden, en dat kan uit de hand lopen.

Maar het meer vormt niet enkel een gevaar. Het is voor Huaraz en de dorpjes de belangrijkste bron van water. „Vroeger waren de gletsjers veel dikker en witter”, zegt Morales, „Ik zie ze smelten. En als ze helemaal weggesmolten zijn, houdt hier het leven op.”

Drinkwater voor miljoenen

Volgens Oerlemans is dat wat de situatie in de Andes schrijnender maakt dan in de Alpen. Vanuit zijn huis in Zwitserland vertelt hij dat er in de Alpen genoeg andere waterbronnen zijn. „Het smeltwater van de gletsjers in de Andes levert het water voor miljoenen Peruanen”, zegt Oerlemans. Vandaar dat de regering niet zomaar zulke meren wil droogleggen. Hoewel vijfentwintig minuten kort is om 28.000 mensen te verplaatsen, is Oerlemans positief. „Zo’n vroeg alarmsysteem zal zeker zin hebben”, denkt de wetenschapper. Hij vergelijkt het met de Nederlandse dijkbewaking: „Als de condities verslechteren, krijgen wij ook signalen en sturen we dijkwachters eropuit om de zwakke plekken in de gaten te houden.”

Door klimaatverandering als gevolg van menselijke activiteiten is de kans op glofs toegenomen. „Het terugtrekken van de gletsjers is wereldwijd dramatisch”, zegt Oerlemans, „En hoe meer een gletsjer beweegt, hoe meer kans op een glof.” Ook als een gletsjer snel groeit ontstaan er glofs, maar dat is minder aan de orde de laatste decennia.

Volgens een onderzoek dat in 2018 werd gepubliceerd in The Cryosphere, is het opvallend dat er sinds 1975 minder glofs hebben plaatsgevonden. De wetenschappers denken dat dit komt doordat een gletsjer traag reageert op temperatuurverschillen. Ze verwachten dat er de komende jaren juist meer glofs zullen komen. Oerlemans: „Een gletsjer is een sloom ding. Het duurt tientallen jaren voordat je effect ziet.”

Ondertussen hangt Nuñez haar noodtas klaar bij haar voordeur, die ze mee moet grissen als het zo ver is. Met onder andere crackers, een waterfles en lucifers hoopt ze de eerste dagen na een potentiële ramp door te komen. Als haar zoontje (12) binnenkomt en hoort dat het gesprek over Palcacocha gaat, roept hij vrolijk, „Als het meer komt, komt het slechts op bezoek. Wij zijn goed voorbereid!”