Reportage

Hongkongers vrezen dat dit misschien wel hun laatste Tiananmen-herdenking was

Anti-China-demonstratie Duizenden Hongkongers kwamen donderdag naar de jaarlijkse Tiananmen-herdenking. De wake was verboden vanwege ‘corona’, maar dat hield de huidige generatie demonstranten juist niet weg. „Bij de herdenking volgend jaar worden we misschien wel opgepakt.”

Activisten bij de herdenking afgelopen donderdag, in het Victoria Park in Hongkong. Ze hielden een wake bij kaarslicht.
Activisten bij de herdenking afgelopen donderdag, in het Victoria Park in Hongkong. Ze hielden een wake bij kaarslicht. Foto Isaac Lawrence / AFP

De 34-jarige Hongkonger Oliver draagt een mondkapje maar heeft lak aan het coronaverbod op bijeenkomsten van meer dan acht man. Hij zit met een groepje van negen vrienden in een kringetje midden in het Victoria Park om de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede te herdenken. Het is al donker, de vrienden branden kaarsjes, zoals hier elk jaar op 4 juni gebeurt.

„Er is een reden waarom onze grootouders China zijn ontvlucht en naar Hongkong zijn gekomen”, zegt Oliver, die in de financiële sector werkt en niet met z’n achternaam in de krant wil . „Er was hier vrijheid en in het communistische China niet.” Zijn vriend Derek (32), maatschappelijk werker, valt hem bij: „We zijn hier om onze vrijheid van meningsuiting te doen gelden. In China mag je niet over 4 juni praten. In China is er de grap dat het vandaag 35 mei is.”

Op 4 juni 1989 reed het Chinese leger met tanks het Tiananmenplein in Beijing op en opende het vuur op studenten die daar al weken demonstreerden tegen corruptie en voor democratische hervormingen. Er vielen honderden doden en duizenden raakten gewond of werden gearresteerd. De Chinese autoriteiten hebben het bloedbad nooit erkend en alles wat met Tiananmen te maken heeft is nog steeds taboe.

In Hongkong, toen nog een Britse kolonie, werd een jaar later de eerste ‘kaarslichtherdenking’ gehouden. Ook na de teruggave van de stad aan China in 1997 bleven Hongkongers jaarlijks massaal kaarsjes aansteken in het stadspark.

Covid-19 als voorwendsel

„In 1989 gingen jongeren in Beijing de straat op voor democratie. Hetzelfde gebeurt vandaag de dag in Hongkong”, zegt Soman (35), die bij Oliver en Derek zit. „We staan oog in oog met precies hetzelfde regime.” Zij doelt op de massale protesten die vorig jaar ontstonden tegen een omstreden wetsvoorstel, dat uitlevering van verdachten aan China mogelijk moest maken. Het is inmiddels van tafel, maar vorige week kondigde het Volkscongres in Beijing een andere drastische maatregel aan. Mogelijk binnen enkele maanden legt Beijing een veiligheidswet aan Hongkong op waardoor handelingen die Beijing als subversief beschouwt strafbaar worden.

Die wet zou het principe van ‘één land, twee systemen’ kunnen aantasten, het stelsel waardoor Hongkong speciale vrijheden geniet en bijvoorbeeld de enige stad op Chinese bodem is waar Tiananmen op grote schaal wordt herdacht. Vorig jaar waren er zo’n 180.000 mensen in Victoria Park.

Dit jaar had de politie van Hongkong de herdenking verboden wegens de Covid-19-pandemie die in Hongkong tot nu toe vier levens heeft geëist. Maar omdat veel scholen alweer open zijn en bijeenkomsten in cafés bijvoorbeeld ook al lang weer zijn toegestaan, zien velen het verbod als een voorwendsel. Was vorig jaar wellicht de laatste volwaardige Tiananmen-herdenking?

Ondanks het verbod wordt het park al vroeg in de avond betreden. Deelnemers zetten hekken opzij en groepjes mensen stromen het park in terwijl uit luidsprekers de boodschap klinkt: „Er mag hier geen bijeenkomst plaatsvinden om ziekte te voorkomen.” In tegenstelling tot veel van de protesten eerder dit jaar grijpt de politie niet in. In de loop van de avond komen er duizenden mensen.

Doen wat verboden is

Aan de rand van het park heeft Tim Koon (37) een standje opgezet waar hij ansichtkaarten met politieke leuzen uitdeelt. Ook hij denkt dat de politie Covid-19 als een excuus heeft opgevoerd om de herdenking te dwarsbomen. „Dat komt omdat Hongkong al een jaar lang instabiel is. Ik begrijp wat ze proberen te doen, maar tegelijkertijd hebben we vrijheid van meningsuiting. Daarom zijn we hier.”

China heeft in principe niet direct met het verbod te maken, maar de leiding van de stad en het politiekorps scharen zich grotendeels achter Beijing en lijken daar steeds stelliger in. Ook de waarschuwing vooraf dat slogans als ‘beëindig de eenpartijdictatuur!` hard aangepakt zouden worden, doet dat vermoeden.

Lees ook deze analyse: China neemt een risico met de nieuwe veiligheidswetten voor Hongkong

In het winkelgebied Mong Kok staan ongeveer duizend man, met name jongeren in het zwart, de dresscode van de protestbeweging. Ze doen precies wat verboden is. „Bevrijd Hongkong!“, roepen ze, en „Vecht voor vrijheid“. Op hun spandoeken staat „de CCP is een moordenaar”, doelend op de Communistische Partij China, op een vlag „Hongkong onafhankelijk!”.

Met de veiligheidswet in aantocht is de vrees voor beperking van de vrijheid van meningsuiting enorm toegenomen. Ook velen die dachten dat het niet zo’n storm zou lopen tot 2047, wanneer Hong Kong pas volledig opgaat in China, weten het nu even niet meer.

„Volgend jaar worden we misschien gearresteerd”, zegt Kathy Wong (63), die met een kaarsje in Victoria Park zit. Ze zegt een beetje bang te zijn voor de aangekondigde veiligheidswet. Maar omdat ze niet zo jong meer is, denkt ze er niet over na om te vertrekken . Ook Marco Chen (23) is dat niet van plan, omdat opgeven volgens hem nog niet hoeft. „Kijk naar al deze mensen die in opstand komen tegen de regering. Dat is onze hoop.”

Er dralen nog wat kleine groepjes mensen door het park en aan de randen branden de kaarsjes door.

„Is dit de laatste keer?”, vraagt Soman zich hardop af. „Misschien wel in deze vorm, maar we zullen andere manieren vinden om Tiananmen te blijven herdenken.”