Reportage

Corona in de fruitteelt: wat ging er mis?

Arbeidsmigranten Bij twee fruitbedrijven in de Betuwe is corona uitgebroken, werd deze week bekend. Er werken veel Oost-Europese arbeidsmigranten via hetzelfde uitzendbureau. Maar volgens de GGD ligt de oorzaak vooral in enkele slecht geventileerde kantoorruimtes.

Bij twee fruitbedrijven in de Betuwe heerst corona. Het gaat om appel- en perengroothandel Vogelaar Vredehof langs de A2 en fruithandel FruitMasters in Geldermalsen.
Bij twee fruitbedrijven in de Betuwe heerst corona. Het gaat om appel- en perengroothandel Vogelaar Vredehof langs de A2 en fruithandel FruitMasters in Geldermalsen. Foto Merlin Daleman

Aardbeien sorteren is haar werk, vertelt de jonge Poolse vrouw. Haar shirt is felrood, ze draagt een gouden kettinkje. Op badslippers staat ze in de deuropening van een woning voor arbeidsmigranten in Tiel. Beide schoenenrekken in de hal staan vol, ze wonen hier met achttien mensen. Ze werken bij de twee fruitbedrijven in de Betuwe waarvan deze week bekend werd dat er werknemers besmet zijn met het coronavirus, bij FruitMasters in Geldermalsen en Vogelaar Vredehof in Enspijk.

De fruitteelt in de Betuwe leunt sterk op Oost-Europese arbeidskrachten, net als de Gelderse en Brabantse slachthuizen waar corona uitbrak. Ook hier wonen de werknemers dicht opeen in huizen, en ze reizen samen in auto’s en busjes.

Dinsdag werd bekend dat dertien mensen bij de twee bedrijven in Geldermalsen en Enspijk besmet zijn met het virus. Het gaat „deels” om arbeidsmigranten, aldus een persbericht van de GGD en de Veiligheidsregio Gelderland-Zuid. Enkelen zijn ziek, maar niet ernstig. Deze week heeft de GGD nog eens 300 werknemers getest. Vrijdagavond bleek dat 34 van hen besmet zijn. Bij elk bedrijf is dat 11 procent van de geteste werknemers.

Wat ging er mis? In het persbericht oordelen de instanties mild over de bedrijven. Ze hebben „direct adequate maatregelen genomen”, aldus de Veiligheidsregio. Een woordvoerder zegt ook dat de bedrijven „eerder ook al afdoende maatregelen hadden getroffen”.

Lees ook: ‘Moderne slavernij’ in Nederland – hoe kan dat?

Appels en peren

FruitMasters en Vogelaar Vredehof zijn allebei grote, internationale fruitbedrijven. Bij het hoofdkantoor van FruitMasters in Geldermalsen werken zeshonderd mensen. FruitMasters verpakt en verhandelt appels, peren en ‘zacht fruit’ zoals aardbeien en frambozen. Het bedrijf van Vogelaar Vredehof ligt vijf kilometer verderop langs de A2 bij Enspijk. Dat bedrijf is een grote teler en handelaar in appels en peren, al is deze vestiging met tachtig werknemers relatief klein.

Eind vorige week werden er de eerste mensen ziek, vertellen de bedrijven en de GGD. Na een eerste contactonderzoek bleken dertien mensen positief – hoe dat aantal over de bedrijven verdeeld was, wil niemand zeggen. Daarna zijn dinsdag en woensdag 306 werknemers getest: 104 bij Vogelaar Vredehof, 202 bij FruitMasters.

„We hebben vanaf het begin alle corona-maatregelen doorgevoerd, en meer”, zegt een woordvoerder van FruitMasters. „We hebben het bedrijf in negen ‘compartimenten’ onderverdeeld, die niet met elkaar werken. Maar de situatie is voor ons heel lastig, omdat steeds duidelijker wordt dat je ook zonder klachten het virus kunt hebben.”

De Oost-Europese werknemers van de fruitbedrijven wonen vooral in Tiel, in de flats en doorzonwoningen rond het centrum, zoals in de ‘Molukse wijk’ die officieel de Hertogenwijk heet. Bij zowel FruitMasters als Vogelaar Vredehof werkt het overgrote deel van de Oost-Europese werknemers via hetzelfde uitzendbureau, Van Doorn Uitzendgroep (VDU) uit het nabijgelegen Waardenburg.

De vrouw in het rode shirt werkt bij FruitMasters. Ze woont in een huis van VDU met alleen werknemers van FruitMasters en Vogelaar Vredehof. Zelf is ze op het coronavirus getest, vertelt ze, net zoals iedereen op haar afdeling waar ze aardbeien sorteert. Ze voelt zich gezond. De maatregelen die haar bedrijf heeft genomen tegen corona zijn oké, knikt ze. Ze wil haar naam niet zeggen. Is ze bang voor haar baan? Ze knikt. „Ik vind mijn werk prettig.”

NRC sprak vier Poolse werknemers van FruitMasters op verschillende plekken in Tiel. Hun volledige naam willen ze niet geven, en de taalbarrière beperkt de communicatie. Maar allemaal beamen ze wat de Veiligheidsregio schreef: de maatregelen die het bedrijf op de werkvloer nam, waren op orde. Er werd anderhalve meter afstand gehouden, en anders zijn er schermen.

Etiketteerkantoor

Na onderzoek binnen de bedrijven hebben de GGD en de Veiligheidsregio hun conclusie getrokken. „Waarschijnlijk” was bij beide bedrijven deels een „kleine kantoorruimte op de productie/inpakvloer” de bron van de besmettingen, schreven ze dinsdag.

VDU of enig ander uitzendbureau wordt niet genoemd. „Het is voor ons niet mogelijk is om een betrouwbare uitspraak te doen over een eventueel verband tussen beide bedrijven”, schrijft de GGD op vragen van NRC naar een eventuele connectie tussen de uitbraken.

De woordvoerder van Vogelaar Vredehof zegt dat het bedrijf „denkt dat ons etiketteerkantoor een rol gespeeld heeft”. Dat was slecht geventileerd, wat nu is aangepakt. „Een aantal mensen die ziek waren, kwamen daar.” De woordvoerder van FruitMasters kan het ‘kantoor’ uit het GGD-bericht niet plaatsen. „Ik denk dat de GGD onze ‘compartimenten bedoelt.”

Appelsorteerder

Uitzendbureau VDU is in en rond Tiel overal. Als ’s middags de diensten in de fruitteelt wisselen, komen de groen-met-witte Toyota Aygo’s van het bureau de straat op. Eén fruitarbeider stuurt, drie rijden mee. Een Russische appelsorteerder met een gouden tand vertelt dat hij nog twee collega’s gaat oppikken, daarna rijden ze naar zijn fruitbedrijf waarvan hij de naam niet kent. Tussen de voorstoelen van de Toyota’s heeft VDU een plastic scherm geplaatst, rond de plekken op de achterbank hangen grote gordijnen van plasticfolie. Mondkapjes dragen de werknemers in de auto niet.

„We zijn continu bezig met veiligheid rond corona”, zegt directielid Cees van Doorn van VDU. Op de vraag of het bureau een rol kan hebben gespeeld bij de besmettingen, verwijst hij naar het persbericht van de Veiligheidsregio en GGD waarin niets over uitzendbureaus staat. „We blijven continu in gesprek met die instanties.”

Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) en Wouter Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66) hebben beiden gewezen op het belang van veilig vervoer en huisvesting van arbeidsmigranten. In de gemeente Zaltbommel, twintig minuten rijden van Geldermalsen, werd deze week nog een uitzendbureau bekeurd omdat er te veel arbeiders van een fruitteler in één auto zaten.

„De anderhalvemeterrichtlijnen zijn op iedereen van toepassing”, verwoordt een woordvoerder van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid het uitgangspunt. In het verkeer is het de Veiligheidsregio die toeziet op de naleving van de coronaregels.

Maar, zegt de woordvoerder ook, daar zijn uitzonderingen op – zie de plastic schermen in veel bedrijven. Voor veilig taxivervoer gaven de branchevereniging KNV en de vakbonden vorige week een protocol uit met uitgebreide regels. Kort gezegd: samen vervoeren mag als alle reizigers uit één huishouden komen. Is dat niet zo, dan mogen er slechts twee reizigers in een auto, en moet er met mondkapjes en schermen worden gewerkt.

Lees ook over de ervaring van arbeidsmigrant Krzysztof Nicinski: ‘De huismeester zei dat ik moest oprotten’

De protocollen van de vervoersbranche zijn „puur van de branche zelf”, zegt het ministerie van SZW. „Het is heel goed dat daarnaar gekeken wordt, maar daar zit niet ons goedkeuringsstempel op.” De Veiligheidsregio Gelderland-Zuid zegt dat het „de regels van de overheid uitvoert”. „Er wordt opgetreden bij excessen.”

VDU beperkt het vervoer van werknemers uit verschillende huizen vanwege corona „tot een minimum”, zegt directielid Van Doorn. „Alleen als mensen geen rijbewijs hebben, bijvoorbeeld. Kruisverkeer is uit den boze, maar soms moet het.”

Oproep: voor een aantal artikelen is onze redactie op zoek naar tips over slechte werk- en levensomstandigheden van arbeidsmigranten in verband met het coronavirus.
Wij zouden graag willen weten waar u eventuele overtredingen van de RIVM-richtlijnen of misstanden heeft gezien.



Werkvloer
Vervoer
Huisvesting
Overig




Bedankt voor uw data!

Correctie 6 juni: Vrijdagavond bleek dat er meer mensen getest waren dan aanvankelijk gedacht (306 in plaats van 280). Die aantallen zijn hierboven aangepast.