Deelnemers aan de jaarlijkse Tiananmen-herdenking, donderdag.

Foto Tyrone Siu/Reuters

Interview

‘China gedraagt zich als een pestkop op de speelplaats’

Westerse landen moeten zich samen verzetten tegen China’s greep op Hongkong, vindt de Britse oud-gouverneur Chris Patten.

Chris Patten vergelijkt het huidige Chinese leiderschap met de maffia. „Als je met China zaken doet, gaat het er net zo aan toe als in Palermo dertig jaar geleden”, zegt de man die Hongkong van 1992 tot 1997 bestuurde als de laatste Britse gouverneur, en die dus van dichtbij heeft meegemaakt hoe de Communistische Partij van China onderhandelt.

Hij verwijst naar het laatste nieuws. HSBC, een van origine Britse zakenbank in Hongkong, werd deze week onder druk gezet om steun te betuigen aan de nieuwe veiligheidswetten die Beijing voor Hongkong in petto heeft. De bank deed er eerst het zwijgen toe, maar ging toch overstag.

„Stel je voor dat wij zoiets omgekeerd deden. Dat we van de Bank of China in Londen, New York of Toronto zouden eisen dat ze het met ons eens zijn omdat we anders hun bedrijf kapotmaken. Zoiets is toch volledig onacceptabel.”

Patten spreekt via een videolink met een groep internationale journalisten. Nu China steeds dominanter aanwezig is in Hongkong, is Patten een van de meest uitgesproken critici van de veiligheidswetten. Die wetten moeten terrorisme, opruiing, afscheiding en buitenlandse inmenging strafbaar stellen. Hij windt zich ook op over wat hij ziet als China’s internationale agressie, en waarschuwt dat president Xi Jinping alles verafschuwt waar westerse democratieën voor staan.

Lees ook: Hongkongers vrezen dat dit misschien wel hun laatste Tiananmen-herdenking was

Slang met twee koppen

De conservatieve politicus heeft zich in zijn jaren als gouverneur vooral ingezet voor meer democratie in Hongkong. Hij had bijzonder weinig speelruimte. De afspraken tussen China en Groot-Brittannië over hoe Hongkong na 1997 bestuurd zou worden waren al voor zijn komst gemaakt. Hongkong kon niet voortbouwen op een democratische traditie, omdat er onder de Britten geen algemeen kiesrecht was en Londen de gouverneur aanstelde.

Patten voerde op ingenieuze wijze toch een verruiming door van het aantal mensen dat kon stemmen. Beijing, dat niet in de plannen was gekend, was woedend. In de Chinese pers werd Patten een „slang met twee koppen” en een „zondaar voor duizend generaties” genoemd. De hervorming werd meteen na de machtsovername ongedaan gemaakt.

Het zit Patten nog steeds dwars. Hij komt met een anekdote. In Hongkong bezocht hij een ziekenhuis voor geestelijke zorg. Daar vroeg een patiënt: „Groot-Brittannië is toch de oudste parlementaire democratie ter wereld? En China de laatste communistische dictatuur? Kunt u me dan uitleggen waarom u de bevolking van Hongkong overdraagt aan China, zonder ze te vragen wat we zelf willen?”

De veiligheidswetten die China voor Hongkong wil invoeren zijn in Britse ogen een serieuze schending van de afspraak dat Hongkong zijn eigen wetten maakt. Groot-Brittannië dreigt daarom nu om Hongkongers die vóór 1997 zijn geboren alsnog perspectief te geven op Brits staatsburgerschap.

Patten vindt het een goed idee om daarmee te dreigen. „We zeggen: als jullie onze overeenkomst schenden, geven wij paspoorten uit.” Hij duidt op de Chinees-Britse overeenkomst van 1984, waarin staat dat de vrijheden van Hongkong niet zouden veranderen tot vijftig jaar na de machtsoverdracht. China zou alleen verantwoordelijk worden voor externe betrekkingen en defensie.

Jammer vindt hij het wel dat er geen paspoorten komen voor mensen die na 1997 geboren zijn. Jonge demonstranten hebben er niets aan.

Het argument dat Beijing de veiligheidswetten moet invoeren omdat Hongkong dat nalaat, is „ongelooflijke nonsens”, zegt hij. „Hongkong heeft al genoeg wetgeving op het gebied van nationale veiligheid. Maar Beijing wil ook wetten tegen opruiing, wat dat ook is.”

Lees ook: China neemt een risico met zijn nieuwe wetten voor Hongkong

Het verzet bundelen

Het was volgens hem in 2003 al duidelijk dat wetgeving zoals Beijing die wil in strijd is met de mensenrechten. Toen gingen mensen massaal de straat op en werden de wetten op de lange baan geschoven. „Vrijwel alle zakenmensen in Hongkong waren toen tegen. Ze vonden dat het de internationale informatiestroom zou bemoeilijken en de status van Hongkong als internationaal handelscentrum in gevaar zou brengen.”

Patten hoopt dat de VS een leidende rol zullen spelen om het verzet tegen China te bundelen. „Niet tegen China, maar om te voorkomen dat China tegen ons is”, zegt hij. „Het is de Communistische Partij van China die ons aanvalt, die ons gehackt heeft, die ons koeioneert. Die bedrijven met wortels in onze landen vertelt: als je niet doet wat wij willen, dan doen we geen zaken met je.”

Hij wijst op Document Nummer 9, een intern partijdocument dat in 2013 werd gelekt. Daarin maakt Xi duidelijk dat hij de westerse constitutionele democratie, een vrije pers en eigenlijk van alle kernwaarden van vrije samenlevingen verwerpt. „Dat document zouden alle parlementariërs moeten lezen. Dan begrijp je hoezeer China ons verafschuwt.”

Toch is hij er niet voor om alle banden met China te verbreken. „Dat kan niet, het is een land met 1,4 miljard mensen. Maar we moeten onze relatie met China wel opnieuw vormgeven.” Als Australië minder rundvlees en gerst aan China mag verkopen als straf voor hun voorstel om onafhankelijk onderzoek te doen naar de oorsprong van het coronavirus, is dat onacceptabel. „Dan moeten we niet denken dat wij mooi meer rundvlees aan China kunnen verkopen. Nee, daar moeten we ongelooflijk veel stennis over schoppen.”

Lees ook: De wereld moet erop toezien dat China zich aan de afspraken houdt

Later spijt

Doen we dat nu niet, dan krijgen we later spijt. Hij vergelijkt China’s gedrag met dat van een pestkop op de speelplaats. „Als je niet samen tegen zo’n pestkop optreedt, dan ga je er één voor één aan onderdoor. We hebben in de geschiedenis gezien hoe slecht zoiets kan aflopen.”

Patten lijkt niet meteen veel hoop te zien voor Hongkong, al is hij trots dat meer dan 800 parlementariërs uit veertig landen een verklaring hebben ondertekend waarin de veiligheidswetten een flagrante schending van de Chinees-Britse overeenkomst uit 1984 worden genoemd. Voor de langere termijn is hij positiever. „Ik denk dat de geschiedenis aan de kant van de democraten in Hongkong staat. Als China martelaren van ze maakt, en dat lijkt nu het plan, is het nog waarschijnlijker dat de democraten over vijftien of twintig jaar wel in de herinnering voortleven, maar Xi Jinping en zijn maffiosi niet.”