Milieudetective vindt nieuwe PFAS onder de rook van chemische fabriek

Chemie De stoffen zitten in regenjassen én zijn slecht voor het milieu. Bedrijven zoeken alternatieven voor PFAS. Maar waar komen ze op uit?

Een van de fabrieken van chemieconcern Solvay in de VS. In New Jersey werd de nieuwe PFAS-variant aangetroffen.
Een van de fabrieken van chemieconcern Solvay in de VS. In New Jersey werd de nieuwe PFAS-variant aangetroffen. Foto Bastiaan Slabbers/Getty Images

Wereldwijd liggen PFAS-stoffen onder vuur, en dus werken bedrijven aan nieuwe stoffen die PFAS kunnen vervangen. Onderzoekers van de US Environmental Protection Agency ontrafelden de chemische structuur van zo’n PFAS-vervanger. Het zijn chloorperfluorpolyethercarboxylaten (ClPFPECA’s), staat deze week in Science. Ze analyseerden daarvoor grondmonsters die ze verzamelden rond een chemische fabriek van Solvay in New Jersey in de Verenigde Staten. Solvay maakte de samenstelling van het product zelf niet bekend. Het is een nieuwe stof, die wel flink lijkt op PFAS-stoffen.

PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn een grote groep kunstmatige chemische stoffen die onder meer worden gebruikt in voedselverpakkingen, regenjassen en blusschuim. De stoffen komen terecht in water, bodem en dieren, zijn nauwelijks afbreekbaar en kunnen giftig zijn. Bedrijven zoeken daarom naar alternatieven. Maar waar die stoffen precies uit bestaan houden bedrijven zo lang mogelijk voor zichzelf.

Via de lucht verspreid

En dus moesten de onderzoekers van de federale milieudienst op een omslachtige manier te werk gaan. Eind 2017 verzamelden ze bodemmonsters, benedenwinds van een chemische fabriek van Solvay in het zuiden van New Jersey. Met vloeistofchromatografie scheidden ze de stoffen in de monsters, met een massaspectrometer werden vervolgens de aanwezige moleculen geïdentificeerd. Ze vergeleken de uitkomsten hiervan met een monster uit een rivier in Italië, waar ook een fabriek van Solvay staat, waar ze eveneens ClPFPECA’s aantroffen. Op basis van de spreiding van de deeltjes ten opzichte van de ligging van de fabriek – de zwaardere dichtbij, de lichtere verder weg – menen ze dat ze via de lucht verspreid zijn.

In een begeleidend commentaar schrijven milieurechtonderzoekers Steve Gold en Wendy Wagner dat dit onderzoek blootlegt hoe ontoereikend de controle op chemische stoffen nog steeds is, vooral in Amerika. „Het ligt voor de hand dat de samenleving wil weten of chemische ‘genezing’ niet erger is dan de uitgefaseerde chemische ‘ziekte’.” „Maar toch”, vervolgen ze, „is er weinig publiek bekend over of de verspreiding in het milieu van deze vervangende PFAS-stof goedaardig of schadelijk is, en indien schadelijk, hoe schadelijk.”

Deze stof lijkt een grote broer van GenX

Martin van den Berg toxicoloog

„Deze stof lijkt een grote broer van GenX, een moderne PFAS-stof die Chemours in Dordrecht produceert, alleen hebben ze de structuur verlengd”, zegt emeritus hoogleraar toxicologie Martin van den Berg, van de Universiteit Utrecht. Ook Martijn Beekman moet bij het zien van de samenstelling direct denken aan GenX. Hij is hoofd van Bureau Reach, een uitvoeringsorganisatie voor chemische stoffen binnen het RIVM. „Het is een complex molecuul en je kunt er eindeloos op variëren. Daarom zijn er ook zoveel PFAS-varianten. Deze heeft meerdere etherverbindingen, GenX heeft er één, en een fluor is vervangen door een chloor. Het is een vervanger van de oude PFAS, maar het is nog steeds dezelfde groep.”

Deze stof biedt dan ook waarschijnlijk geen oplossing voor het PFAS-probleem. Beekman: „Het zijn variaties op hetzelfde thema, maar ook deze stof zal nauwelijks afbreken in de bodem en in water.” Dat denkt ook Van den Berg. „Maar omdat de molecuulstructuur op GenX lijkt, denk ik dat het misschien minder in de voedselketen zal ophopen, via darmen en kieuwen wordt de stof mogelijk moeilijker opgenomen. Dat zou je moeten onderzoeken.”

De stof is niet in Europa geregistreerd en of we deze nieuwe stof veel in Europese producten gaan zien valt te betwijfelen. In december kondigde het kabinet aan dat Nederland een procedure wil beginnen om PFAS-stoffen in niet-essentiële toepassingen aan banden te leggen. Meerdere lidstaten steunen het voorstel. „We zijn nu met vijf landen aan het werk om dit te realiseren”, zegt Beekman. „Daarin gebruiken we een brede definitie van PFAS. Deze stof zou daar absoluut onder vallen.” Er kunnen uitzonderingen zijn voor bijvoorbeeld medische toepassingen, maar er is bewust gekozen voor een brede definitie. „Anders wordt het ene PFAS vervangen door het andere PFAS, zoals dit alternatief.” Een eventueel verbod zal wel nog een paar jaar op zich laten wachten.