Recensie

Recensie Boeken

Hoe raken intelligente, ontwikkelde mensen betrokken bij massamoord?

Tweede Wereldoorlog De Britse Philippe Sands dook in het hoofd van een nazi-kopstuk om de vraag te beantwoorden hoe intelligente, ontwikkelde mensen betrokken raken bij een massamoord. (●●●●●)

SS'er Otto Wächter met zijn vrouw Charlotte en kinderen.
SS'er Otto Wächter met zijn vrouw Charlotte en kinderen.

‘Daar stond hij, in de deuropening van de Weense woning van mijn ouders’, herinnert Charlotte Wächter zich. Het is veertig jaar later als ze de gebeurtenissen op 13 maart 1938 beschrijft. Maar de opwinding is nog altijd groot. Haar man, Brigadeführer Otto Wächter, ‘in zijn zwarte SS-jas met de witte revers en in zijn SS-uniform’, is die nacht uit Berlijn gereden om getuige te zijn van de Oostenrijkse Anschluß. ‘Ondanks de grote inspanningen en de vermoeidheid zag hij er stralend uit.’

Een kleine vier jaar eerder is Otto Wächter Oostenrijk ontvlucht vanwege zijn betrokkenheid bij een mislukte staatsgreep. Maar nu gloort de macht voor de Wächters. Als Hitler later die dag de massa toespreekt vanaf een balkon van de Weense Hofburg, staat Charlotte één meter achter de Führer. Het is ‘het mooiste moment in mijn leven’, schrijft ze later.

Op het eerste gezicht is Otto Wächter de hoofdpersoon van De Rattenlijn. Leugens, liefde en gerechtigheid op het pad van een nazi-vluchteling van de Britse auteur Philippe Sands. Maar bij nadere beschouwing blijkt zijn vrouw Charlotte minstens zo belangrijk. Het boek biedt een unieke blik in de denkwereld van twee overtuigde nazi’s.

‘Hoe konden intelligente mensen, hoogopgeleide, ontwikkelde mensen betrokken raken bij massamoord?’, vraagt Sands zich af in een BBC-podcast over zijn boek. ‘Alleen door naar het geheel te kijken, naar de familiekant, de alledaagsheid, kun je beginnen die vraag te beantwoorden’, zegt hij.

Barokkasteel

Het vorige boek van Sands – het veelgeprezen Galicische wetten – ging over zijn Joodse grootvader Leon Buchholz en over de topnazi Hans Frank, gouverneur-generaal van Polen. Tijdens het werken aan dat boek kwam hij in contact met de zoon van Hans Frank, Niklas, en bij hem begint het onderzoek voor dit nieuwe boek. Omdat Philippe Sands, hoogleraar internationaal recht in Londen, geïnteresseerd is in zijn grootvaders woonplaats Lemberg (tegenwoordig het Oekraïense Lviv) biedt Niklas Frank aan hem in contact te brengen met Horst Wächter, de zoon van Otto Wächter. In de oorlog was Otto Wächter als gouverneur van Galicië in Lemberg gestationeerd. Anders dan Niklas Frank, die de daden van zijn vader veroordeelt (‘Ik ben tegen de doodstraf, behalve in het geval van mijn vader’) heeft Horst Wächter een positief beeld van zijn vader.

Otto Wächter (midden, in leren overjas) na afloop van de executie van vijftig Polen uit Bochnia. Foto’s uit besproken boek

Sands gaat op bezoek bij Horst Arthur Wächter, het vierde kind van Otto en Charlotte. De eerste naam dankt hij aan het Horst Wessellied, de partijhymne van de NSDAP, de tweede aan Arthur Seyss-Inquart, een vriend van de familie en de peetvader van Horst.

Horst Wächter woont in een vervallen barokkasteel in het noordoosten van Oostenrijk ‘dat betere dagen had gekend’. In de acht jaar die het onderzoek van Sands in beslag zal nemen, keert hij er regelmatig terug. Door de beeldende manier waarop hij over die bezoeken schrijft, neemt hij de lezer mee. ‘De hond, de bedompte geur, het knetterende haardvuur, de keuken, de thee, alles was weer zoals altijd.’ Bij het bed van Horst Wächter staat een foto van zijn vader, met daarin een zwart-witfoto van Seyss-Inquart gestoken. Aan een andere muur hangt een foto van zijn moeder in 1942.

Zomerschool voor nazi’s

Als Sands voor de zoveelste keer op bezoek gaat bij Horst Wächter geeft die hem toegang tot het archief van zijn moeder. Het blijkt een schat: foto’s, dagboeken, geluidsopnamen, en honderden brieven en ansichtkaarten die Otto en Charlotte elkaar twintig jaar lang stuurden.

De documenten stellen Sands in staat Wächters opgang in de partij en détail te beschrijven. De alledaagsheid straalt er vanaf. In de zomer van 1931 schrijft Otto uit München, waar hij is voor de Reichsführerschule, een zomerschool voor ambitieuze nazi’s. Dat wil zeggen: oefeningen en marsen overdag, gezang en spelletjes in de avond. ‘Dat alles is hoogst interessant en informatief – we luisteren naar de kopstukken van de partij; zelfs Hitler heeft ons toegesproken, het was prachtig.’

Lees ook: Nadat ze Hitler ziet optreden zegt ze ineens: ‘je moet toch toegeven dat wel erg veel Joden…’

In 1939 schrijft hij vanuit Krakau aan Charlotte dat ze beter niet op bezoek kan komen, omdat er ‘minder fraaie dingen’ gebeuren: sabotageacties en schietpartijen. ‘Ik moet morgen 50 Polen laten doodschieten.’ Het gaat om een represaille voor een aanslag van partizanen.

Affaire

Ook alledaags zijn de relatieproblemen tussen Otto en Charlotte. Hij beleeft wat avontuurtjes met andere vrouwen, en zij is ook een paar keer verliefd. Ze laat zich het hoofd op hol brengen door topnazi Hans Frank. Op 1 februari 1942 schrijft ze in haar dagboek: ‘Ik kloste rond in Franks laarzen.’ En op 7 mei van dat jaar: ‘Ik weet niet wat ik moet doen, zo intensief ben ik met mijn Hansl bezig. Ik ben zo verliefd & verlang naar het moment dat ik hem eindelijk weer zie.’

Toch blijft Otto de liefde van haar leven. En het is vooral de liefde voor zijn moeder die maakt dat Horst Wächter het nazi-verleden van zijn ouders blijft verdedigen.

Horst Wächter is zes jaar als in april 1945 de Britse en Amerikaanse bommenwerpers verschijnen boven de Zellersee bij zijn ouderlijk huis in Thumersbach. ‘Ik was als een nazi-jongen opgevoed en toen was alles van de ene op de andere dag verdwenen.’ Kort daarna arriveren de eerste Amerikanen. Ze vorderen de boerderij van de familie. In haar dagboek beschrijft Charlotte hoe een gesprek met de geallieerde militairen verloopt. Ze vragen haar of ze een nazi was. ‘Natuurlijk’, antwoordt ze, ‘ik was een heel gelukkige nazi’. De Amerikanen zijn stomverbaasd.

‘Bent u echt een nazi geweest?’

‘Natuurlijk, waarom niet?’

‘Weet u dat we dat we al 4 weken door Duitsland zijn gemarcheerd en niet één nazi zijn tegengekomen. Hoe kan dat? En nu bent u de eerste.’

De executie van vijftig Polen uit Bochnia. Op de achtergrond kijkt Otto Wächter waarschijnlijk toe. Foto’s uit besproken boek

Otto Wächter is dan al op de vlucht geslagen. Als gouverneur-generaal van Galicië was hij verantwoordelijk voor de ‘liquidatie’ van zo’n half miljoen Joden. Niet dat hij zelf aan de deur van een gaskamers stond, maar hij tekende wel de decreten die de weg daar naartoe vrijmaakten. Veel van Wächters kameraden worden in Neurenberg ter dood veroordeeld. Dat hoort hij als hij zich bijna vier jaar verstopt, hoog in de Oostenrijkse bergen. Charlotte houdt hem in leven met voedselpakketten en warme kleding.

Vluchten naar Zuid-Amerika

Vanuit de bergen komt Otto Wächter in Rome in de Koude Oorlog terecht. Daar hoopt hij met hulp van oude bekenden te kunnen vluchten naar Zuid-Amerika. De Reichsfluchtstrecken of ‘rattenlijn’ heet die route. Philippe Sands schetst het klimaat in de Italiaanse hoofdstad opnieuw met veel details. Voor geallieerde spionagediensten is het opsporen van oorlogsmisdadigers al snel geen prioriteit meer. Ze zijn vooral bezig elkaar af te troeven bij het rekruteren van nuttige nazi’s. Het verhaal is hier soms zo over the top dat een romanschrijver het niet snel zou durven schrijven. Zo is er in Rome ook nog een belangrijke rol weggelegd voor een geestelijke met tentakels in het Vaticaan, bisschop Hudal. Niet zo raar dus dat Sands te rade gaat bij zijn buurman, John le Carré, die, tot zijn verrassing vertelt dat hij na de oorlog als Brits militair gestationeerd was in Rome. Bisschop Hudal zou meer vooraanstaande nazi’s hebben geholpen (zoals Mengele en Priepke) en als agent voor de Amerikanen hebben gewerkt.

Het knappe van Sands is dat hij de lezer stap voor stap meeneemt in zijn onderzoek dat hem overal heen voert, waardoor je steeds weer nieuwsgierig wordt naar zijn volgende ontdekking. Op een onnadrukkelijke manier bouwt hij de spanning zorgvuldig op. Het resultaat is een rijkgeschakeerd verhaal met personages die volop tot de verbeelding spreken. De Rattenlijn is een geschiedenisboek, liefdesverhaal en ‘spionageroman’ in één.

Stijgen in de nazi-hiërarchie

En gaandeweg krijgt het steeds meer trekken van een whodunnit. In juli 1949 belandt Otto Wächter met hoge koorts in het Santo Spirito Hospitaal, dat in de vijftiende eeuw diende als achtergrond op Botticelli’s fresco De verleidingen van Christus. Op zijn sterfbed zegt hij tegen bisschop Hudal dat hij is vergiftigd door een voormalige Duitse majoor. Sands doet zijn uiterste best om dat mysterie op te lossen.

Maar het échte raadsel is dus: hoe worden mensen massamoordenaars?

Lees ook: Zij waren ooggetuigen van de hel – een dagboek van de laatste oorlogsdagen (•••••)

Wat het verhaal van de Wächters laat zien, is dat het niet altijd monsters zijn die monsterlijke dingen doen. Otto en Charlotte zijn boven alles eigenlijk heel gewoon. Stap voor stap worden ze belangrijker in de nazi-machine – tot er geen weg terug meer is. Ook jaren later niet: tot haar dood weigert Charlotte te zien hoe groot hun rol was. Verhalen dat Otto verantwoordelijk was voor de dood van Joden zaten haar ‘erg dwars’, vertelt zoon Horst. ‘Dat kan helemaal niet’, zei ze dan. ‘Ze hebben het verkeerd, het is een leugen.’

Ook Horst Wächter weigert in te zien dat zijn vader een oorlogsmisdadiger was, al stapelt het bewijs van het tegendeel zich op. Over de executie van vijftig Polen in 1939 zegt hij: ‘Mijn vader heeft niet besloten hen te doden, dat heeft een of andere Gestapo-rechter gedaan’. En als Sands hem foto’s toont die hij heeft gevonden in een archief in Warschau, waarop te zien is dat Otto Wächter aanwezig was bij die executie: ‘Ik zou zeggen… mijn moeder zegt ergens dat mijn vader sterk gekant was tegen fusillades… daar was hij het niet mee eens… hij was erg tegen het doodschieten van Geiseln.’ Philippe Sands werkt inmiddels aan een nieuw boek, waarmee hij het drieluik wil volmaken dat hij begon met Galicische wetten. Daarin wil hij een andere nazi volgen naar Zuid-Amerika, om – met dictator Pinochet – uiteindelijk te eindigen in Londen.