‘Ook Nederland kent genoeg racisme’

Demonstraties George Floyd was de aanleiding. Maar het protest klinkt vooral tegen racisme en discriminatie in het algemeen. „Een deel van onze samenleving heeft er dagelijks mee te maken.”

Demonstranten protesteren tegen racisme bij de Erasmusbrug in Rotterdam.
Demonstranten protesteren tegen racisme bij de Erasmusbrug in Rotterdam. Foto David van Dam

Waarom kwamen er duizenden mensen af op demonstraties in Amsterdam (5.000 deelnemers)? Den Haag (1.500)? Groningen (1.000)? En waarom werd het woensdagavond in Rotterdam zo druk dat de demonstratie op last van de gemeente moest worden beëindigd nadat duidelijk werd dat de voorgeschreven afstand van anderhalve meter niet in acht kon worden genomen?

Voor de broer van Tomy Holten uit Zwolle is het geen vraag, maar een vanzelfsprekendheid. „We protesteren tegen het structureel racisme dat al een tijd gaande is, juist ook hier in Nederland! Steeds meer mensen zien dat met eigen ogen, ervaren dat zelf en komen er tegen in verzet”, zegt hij. De broer van Tomy Holten (hij wil niet met zijn voornaam in de krant om zijn identiteit te beschermen) demonstreerde begin deze week mee in Amsterdam. Hij is een van degenen die naar eigen zeggen van dichtbij meemaakten wat dodelijk politiegeweld in Nederland tegen zwarten betekent. Op 14 maart verloor hij er zijn broer door.

Tomy deed volgens hem wat zovele anderen midden maart deden: hamsteren in een supermarkt. In een Jumbo in Zwolle vertoonde de man met een Haïtiaanse achtergrond volgens het personeel dusdanig gedrag dat hem eerst werd gevraagd de winkel te verlaten en daarna de politie werd gebeld. „Dat deden ze onrechtmatig”, aldus de broer, „want mijn broer had niks gedaan. Hij had niks gestolen.”

De woordvoerder van Jumbo bestrijdt dat het winkelpersoneel onrechtmatig handelde door de politie te bellen. Zij verwijst naar een vonnis over de zaak, waarin de rechter stelt dat het „heel begrijpelijk” was dat het personeel de politie had gebeld. Tomy maakte volgens de rechter „een verwarde indruk (..) onder meer door onrustig door de supermarkt te hollen, door aan tassen van winkelend publiek te trekken, dicht over een kassa te buigen en door tegen een medewerker van de supermarkt te zeggen dat die medewerker hem maar moet doodschieten.” Toen het personeel hem vroeg te vertrekken, weigerde hij dat.

Nadat Jumbo de politie gebeld had, kwam er, volgens de broer van Tomy Holton een „politiemacht met acht politieauto’s” om zijn broer op te pakken. Agenten drukten hem samen met een Jumbo-medewerker tegen de koude grond, en plantte een politieschoen op zijn hoofd. „Binnen een uur was hij dood, vermoedelijk gestorven in het politiebusje.”

De politie stelt dat de arrestant na reanimatiepogingen in het cellencomplex van Zwolle stierf. Voorafgaand aan zijn arrestatie zou Holten „mensen hebben lastiggevallen” en geprobeerd hebben „iemand uit de auto te trekken.” De Rijksrecherche is een onderzoek gestart.

Foto David van Dam

Politieschoen

„Is Tomy Holten onze George Floyd?” (de zwarte man die in Minneapolis aan politiegeweld overleed), staat inmiddels op de site van Control Alt Delete, een organisatie die etnisch profileren door de politie en politiegeweld in kaart brengt, en nog 41 andere gevallen noemt (sinds januari 2016) die lang niet altijd de officiële politiestatistiek haalden. De foto van de politieschoen op het hoofd van Tomy is prominent in beeld. Het incident kreeg aanvankelijk weinig ruchtbaarheid, maar werd de afgelopen dagen door zowel organisatoren als demonstranten veel aangehaald.

Wie met de demonstranten spreekt, stuit echter op meer motivaties voor de grote opkomst dan alleen woede over politiegeweld tegen zwarte mensen. Daarvoor waren de groepen die op kwamen dagen ook te gevarieerd: in Den Haag bijvoorbeeld was een groot deel van de geschatte 1.500 deelnemers wit, jong, en hoger opgeleid.

Lees ook: Met Adama Traoré kent Frankrijk zijn eigen George Floyd

Bovendien was de boodschap van de organisatoren vaak veel breder dan die tegen politiegeweld. Het ging vaak om racisme en discriminatie in het algemeen, Zwarte Piet, kolonialisme, slavernij, vrouwenrechten, LHBT-rechten, discriminatie bij de Belastingdienst, op de arbeidsmarkt.

Ook opvallend: sommige nabestaanden van evident lijkende slachtoffers van politiegeweld waren juist afwezig bij de demonstraties. De familie van de door de Haags politiegeweld omgekomen Mitch Henriquez – vaak gememoreerd door initiatiefnemers en organisatoren – liet weten niet mee te doen. „Vanavond gaat het over racisme”, zei neef Alexander Dijkhoff aan de vooravond van de Haagse demonstratie tegen het AD. „De dood van Mitch had daar niets mee te maken. Dat werd veroorzaakt door machogedrag van een paar politieagenten. Dat was extreem politiegeweld.” Een van de agenten had een Arubaanse achtergrond.

Lees ook: ‘De ballon stond op ontploffen. Dit moest eruit’

De dood van George Floyd was voor de 29-jarige Alyssa Renfurm de directe aanleiding voor haar aanwezigheid op de Dam. Ze stond er samen met leden van haar studievereniging Erasmus School of Colour. Maar ze was er óók om mede-organisator Kick Out Zwarte Piet een hart onder de riem te steken en om „institutioneel racisme wat ook in Nederland plaatsvindt”, aan de kaak te stellen. Niet alleen door „de politie, de Belastingdienst”, maar uiteindelijk overál. „Het is een gevoel van ‘anders’ zijn. Opmerkingen als ‘goh, wat spreek je goed Nederlands’, terwijl ik in Nederland geboren ben. „Al die ervaringen spelen mee en dat bouwt op. En nu ben ik er klaar mee, ik eis mijn ruimte op. Ook daarom was ik aanwezig.”

We hebben de energie uit de VS gebruikt om ook hier te laten zien wat mis is

Twee witte deelnemers aan de Haagse demonstratie kunnen zich alles voorstellen bij de bredere motivatie van de demonstranten. De twee jonge mannen komen dinsdag rond zessen gearmd aankuieren op het zonnige Malieveld. „Juist met onze achtergrond willen we de mensen hier een hart onder de riem steken en solidariteit tonen”, zegt Peter van Langen (28), actief in de elektronische muziekindustrie. „Zo doen we iets terug voor de zwarte nachtclubs in de VS waar veel afro-muziek werd gedraaid en rechten van lhbt’ers werden verdedigd.” Wouter Wullems (26), actief als consultant in het centrum van Den Haag, zegt: „Ik probeer zo ethisch en moreel mogelijk te leven. Meedoen met een demonstratie als deze is dan een vrij gemakkelijke manier om dat te doen aangezien ik hier toch al werk.”

Foto David van Dam

Witte Influencers

Het is een boodschap die de Black Lives Matter-beweging, opgericht in de VS in 2013 vanwege politiegeweld, al langer heeft: laat ook het ‘geprivilligeerde, witte deel’ van de samenleving racisme erkennen en helpen bewustwording te creëren. Die boodschap lijkt aan te slaan op sociale media, waar zowel witte als zwarte Nederlandse ‘influencers’ en artiesten met soms miljoenen volgers Instagram gebruiken om verhalen en informatie te delen over racisme.

Memphis Depay toonde zich solidair, de rappers Akwasi en Ronnie Flex, maar ook witte influencers als Georgina Verbaan, Noor de Groot (Queen of Jetlags) en mediacriticus Madeleijn van den Nieuwenhuizen. Opvallend is dat een deel van de influencers die zich normaal over politiek niet uitlaten – je kunt er volgers mee verliezen – dat nu wel aandurfden.

Lees ook: De politie is in veel meer landen niet je vriend

Naomie Pieter, medeorganisator van de demonstratie in Amsterdam, ziet dat als winst. De aandacht op sociale media, denkt ze, heeft een rol gespeeld bij de massale opkomst op de Dam in Amsterdam. „Maar het is zeker niet de énige reden. Dat zou ons werk te kort doen.”

De 29-jarige Pieter groeide op in achterstandswijken in Den Haag en maakte racisme door de politie mee op straat. „Etnisch profileren, discriminerende opmerkingen van agenten. Als kind wist ik niet beter dan dat je moest wegrennen van de politie.” Sinds 2014 neemt ze deel aan betogingen van Kick Out Zwarte Piet en in 2018 richtte ze de organisatie Black Queer en Transresistance NL op, die opkomt voor de zwarte lhbt-gemeenschap.

Na de dood van Floyd in de VS verenigden ook in Nederland meerdere belangengroepen zich op sociale media onder de hashtag #BlackLivesMatter. Invloed van de Amerikaanse beweging is er nauwelijks, zegt Pieter. „Niet nodig. Nederland kent genoeg racisme.”

„We hebben de energie uit de VS gebruikt om ook in Nederland te laten zien wat er mis is”, zegt de 21-jarige Mallika Sille, die namens Groningen Feminist Network medeorganisator was van het protest in datzelfde Groningen. Sille, die twee jaar geleden uit Curaçao naar Nederland kwam, noemt de zaak van Tomy Holten de aanleiding voor het protest. „Maar het gaat ook om institutioneel racisme, dat is overal.”

Ook de coronacrisis heeft een rol gespeeld in de hoge opkomst, denkt Pieter. Veel mensen zitten thuis. „Mensen hebben de behoefte om zich te uiten, te verenigen.” Maar het is bovenal de ervaren discriminatie, denkt Pieter, die zoveel mensen op de been brengt. „Een deel van onze samenleving heeft dagelijks met racisme te maken. En dat ook witte Nederlanders dat nu zien, is hoopvol.”

Foto David van Dam

Aanvulling (4 juni 2020): Dit artikel is aangepast naar aanleiding van de reactie die Jumbo gaf op de uitlating van Tomy’s Holtens broer dat Jumbo-personeel „onrechtmatig” de politie had gebeld.