In Frankrijk ligt de houdgreep van de politie al langer onder vuur

Antiracismedemonstraties In Parijs is er massaal geprotesteerd tegen de dood van George Floyd – en die van Adama Traoré, in 2016 gedood door een agent. „Ook mijn broertje heeft gezegd: ik krijg geen adem meer.”

Assa Traoré, zus van Adama Traoré, beantwoordt vragen van verslaggevers buiten het Paleis van Justitie in Parijs. Familie en vrienden van Traoré, een Franse zwarte man die stierf kort nadat hij in 2016 door de politie was gearresteerd, riepen op tot een protest dat ook een eerbetoon was aan George Floyd.
Assa Traoré, zus van Adama Traoré, beantwoordt vragen van verslaggevers buiten het Paleis van Justitie in Parijs. Familie en vrienden van Traoré, een Franse zwarte man die stierf kort nadat hij in 2016 door de politie was gearresteerd, riepen op tot een protest dat ook een eerbetoon was aan George Floyd. Foto Michel Euler/AP

Het was een perfecte storm. Precies in de week waarin het protest rond George Floyd in de Verenigde Staten het nieuws beheerst, stond er in Frankrijk een zaak uit 2016 die veel gelijkenissen vertoont met die van Floyd opnieuw in de schijnwerpers. „De strijd voor George Floyd is ook de strijd voor Adama Traoré”, riep diens zus Assa dinsdagavond op een betoging in Parijs waar zo’n twintigduizend mensen aanwezig waren.

De onmiddellijke aanleiding voor die betoging in Parijs was het vrijgeven van twee nieuwe autopsierapporten over de dood van de 24-jarige Adama Traoré in het stadje Persan, zo’n 35 kilometer boven Parijs. Het eerste, officiële rapport pleitte vrijdag de betrokken politiemannen vrij: bestaande gezondheidsproblemen zouden zijn dood hebben veroorzaakt. Het tweede, onafhankelijke, door de familie bestelde autopsierapport, dat dinsdag werd vrijgegeven, komt tot de conclusie dat Traoré is gestorven door de techniek waarop de politie hem tegen de grond had gewerkt.

Die manoeuvre – plaquage ventral in het Frans – ligt in Frankrijk al langer onder vuur. Het is een houdgreep waarbij de agent zijn knie gebruikt om iemand in bedwang te houden. In januari dit jaar nog kwam in Parijs bezorger Cédric Chouviat om het leven nadat de politie tijdens een controle dezelfde techniek op hem had toegepast. Hij vertoont ook sterke gelijkenissen met de manoeuvre – prone position in het Engels – die aan Floyd het leven heeft gekost.

Lees ook: Trump houdt toespraak over geweld, maar zwijgt over racisme

Imagoprobleem

Er zijn weinig landen in Europa waar het protest rond Floyds dood zo’n weerklank vindt als in Frankrijk, waar de politie al decennialang kampt met een serieus imagoprobleem. Niet alleen in de ‘moeilijke wijken’ wordt de politie gewantrouwd; ook de gele hesjes, de betogers tegen de pensioenhervorming en zelfs de dokters en verplegers van de openbare ziekenhuizen zijn in het recente verleden bijzonder hard aangepakt door de ordediensten.

Philippe Marlière, hoogleraar politieke wetenschappen aan University College London, ging deze week zover op Twitter te zeggen dat er in Frankrijk „elk jaar tientallen George Floyds zijn”. Feitelijk is dat niet zo: in de Verenigde Staten wordt er elk jaar een duizendtal mensen gedood door de politie, waarvan bijna een kwart zwarte mensen; in Frankrijk zijn het er gemiddeld tien à vijftien per jaar. Ook gecorrigeerd voor de bevolkingsomvang komt Frankrijk niet in de buurt van de VS.

„De Franse politie verwondt veel, maar doodt weinig”, zei onderzoeker Mathieu Zagrodzki, een expert in de Franse en Amerikaanse politiediensten, daarover in het tijdschrift Marianne. Maar dat wil niet zeggen dat een vergelijking niet opportuun is, stelt Zagrodzki. „Er zijn heel goede redenen om de parallel te trekken. Beide landen zijn multiculturele samenlevingen die een moeilijk verleden hebben in de omgang met minderheden. Het zijn ook twee landen waar de politie historisch gezien slecht omgaat met conflictbeheersing.”

Dat bleek dinsdag opnieuw. Anders dan in Amsterdam werd de toestemming voor de betoging in Parijs geweigerd. Eerder werd ook een solidariteitsbetoging met George Floyd voor de Amerikaanse ambassade in Parijs geweigerd.

Het vervolg liet zich voorspellen: de mensen kwamen toch, de politie liet groot materieel aanrukken en een aanvankelijk vreedzame demonstratie liep uit op relletjes en vernielingen. Ook in Marseille, waar zo’n tweeduizend mensen op de been waren, voerde de politie al snel charges uit zonder dat daar een directe aanleiding voor was.

Op het bord van de demonstrant staat 'I protest therefore I am' Foto Ian Langsdon / EPA

Mediafiguur

Assa Traoré voert al jaren actie voor gerechtigheid voor haar broer en zij is daardoor ook een mediafiguur geworden die op de covers van tijdschriften heeft gestaan. Traoré zelf aarzelt niet om de vergelijking met Floyd te maken. „Jammer genoeg is de dood van George Floyd een weerspiegeling van de dood van mijn broertje”, zei ze woensdag op televisie. „Ook Adama Traoré heeft gezegd: ,Ik krijg geen adem meer.’”

Op politiek vlak verliepen de reacties op de betoging langsheen de vertrouwde lijnen. Bruno Retailleau, fractieleider van de conservatieve partij Les Républicains in de senaat, noemde het „onaanvaardbaar” dat „sommigen in het steuncomité voor Adama Traoré een verband willen leggen tussen wat er in de VS is gebeurd en wat er zogezegd vier jaar geleden in Frankrijk is gebeurd”.

Jean-Luc Mélenchon, de kandidaat van uiterst-links bij de vorige presidentsverkiezingen, nam de verdediging op van „een jeugd die vernederd wordt door de voortdurende controles, de permanente onrechtvaardigheid en het politiegeweld dat ongestraft blijft”.

De woordvoerster van de regering, Sibeth Ndiaye, hield de boot in het midden. Zij noemde de dood van Traoré een „drama” dat nog altijd „legitieme emoties oproept in ons land”. Maar zij verwierp ook elke vergelijking met de VS.

„Er bestaat in ons land geen institutioneel geweld door de staat”, aldus Ndiaye. „Wanneer de ordediensten fouten maken wordt er onderzoek ingesteld en worden er indien nodig sancties genomen.”

Bittere nasmaak

Maar juist het incident in Frankrijk dat de meeste gelijkenis vertoont met wat er nu in de VS gebeurt, heeft hier een bittere nasmaak achtergelaten. De dood van de tieners Zyed Benna en Bouna Traoré in de Parijse voorstad Clichy-sous-Bois, in 2005, leidde tot een algemene opstand van de banlieue, met rellen in heel Frankrijk die weken aanhielden. Het proces tegen de politiemannen in kwestie eindigde in 2015 met hun vrijspraak.

„Wat er nu in de VS gebeurt, doet mij juist erg denken aan 2005,”, zegt Samir Mihi, die destijds aan de zijde van de families actie heeft gevoerd, aan de telefoon vanuit Aulnay-sous-Bois, een andere voorstad van Parijs. Hij is nu onderwijzer.

„Als onze jongeren toen niet in opstand waren gekomen, dan was de dood van Zyed en Bouna een fait divers geweest waar de media niet eens over hadden gesproken”, zegt Mihi. „Net zoals de dood van George Floyd een fait divers had kunnen blijven. Het gaat altijd over veel meer dan de dood van een of twee individuen alleen. Daar gaat een heel systeem achter schuil waartegen men in opstand komt. Op een bepaald moment pikken de mensen het gewoon niet meer.”