Analyse

Eline Arbo maakt mooiste voorstelling in onvoltooid theaterseizoen

Terugblik theaterseizoen De voorstelling Weg met Eddy Bellegueule van Toneelschuur Producties, in de regie van Eline Arbo, is volgens de NRC-critici de beste productie van het theaterseizoen 2019/2020.

Weg met Eddy Bellegueule Foto’s Sanne Peper/ Polle B Willemsen/ Kurt van der Elst/ By-Pauluz/ Nichon Glerum
Weg met Eddy Bellegueule Foto’s Sanne Peper/ Polle B Willemsen/ Kurt van der Elst/ By-Pauluz/ Nichon Glerum

Dit was het seizoen van regisseur Eline Arbo. Ze maakte twee prachtige voorstellingen. Allereerst Zwart Water bij het Noord Nederlands Toneel, een elegante en dansante interpretatie van een confrontatie tussen twee groepen van verschillende afkomst. Maar bovenal regisseerde ze de absolute voorstelling van het jaar: Weg met Eddy Bellegueule, bij Toneelschuur Producties.

De Noorse Arbo (Tromsø, 1986) creëerde op de romantekst van Edouard Louis een even benauwende als vervoerende trip naar de leefwereld van een gevoelige jongen die opgroeit in een onthutsend hard en grof arbeidersmilieu in Noord-Frankrijk. Eddy Bellegueule is een jongen die op de dorpsschool wordt geslagen, bespuwd en uitgemaakt voor flikker en kankerhomo. Thuis weten zijn ouders geen raad met zijn als meisjesachtig beoordeeld gedrag. Zijn vader wil van hem een vent maken, een vechter. Eddy probeert te voldoen aan de verwachtingen, een proces waarin hij alleen zijn eigen ellende vergroot.

„Op alle niveaus geslaagd”, stelde Hans Kesting bij tv-programma Mondo. Terecht, want het totaaltheater van Arbo biedt op alle mogelijke manieren een ingang om de voorstelling te ervaren. Om te beginnen is er volop muzikaal entertainment, voornamelijk jaren-negentighits, gespeeld en gezongen door de vier acteurs. Op psychologisch niveau leef je mee met de complexe innerlijke worsteling van Eddy, die fases van angst, schuldgevoel, overlevingsdrang en zelfverwezenlijking doorloopt. Gestileerde bewegingen, visuele vondsten en een suggestief decor bieden een esthetische prikkel. En voor wie zich graag vergaapt aan acteurs weet Arbo van vier jongemannen het lef, de charme en het verbluffend talent te laten floreren.

In alle onderdelen van haar aanpak is voelbaar dat dit theater is, en alleen in het theater kan. De brille van Arbo, zoals ze dat ook in eerdere voorstellingen liet zien, ligt dáárin, in haar spelopvatting, die ver weg blijft van het rauwe realisme van dit arbeidersdrama en in al zijn kunstmatigheid toch diep doorvoelbaar blijft. De romantekst helpt haar daar in dit geval bij, want het verhaal wordt verteld als een herinnering, waardoor Eddy geregeld buiten de gebeurtenissen staat en de acteurs als vertelstem tot het publiek spreken.

Kwelgeesten

De belangrijkste abstrahering bereikt ze door de vier acteurs vloeiend van rol te laten wisselen. Elk spelen ze ook de hoofdpersoon, wat Eddy steeds een ander gezicht geeft, net als zijn kwelgeesten. De emotionaliteit van de scènes lijdt niet onder deze rolwisselingen. Elke acteur is Eddy als het moment er om vraagt. Arbo zwenkt weg van naturalisme en er weer in, als de situatie daar om vraagt, voor een ontroerend, menselijk ogenblik.

Soms zijn ze gevieren Eddy, meerstemmig en toch als het ware één lichaam, in synchrone bewegingen en zinnen die ze van elkaar afmaken of overnemen, losjes, ongedwongen. Terugkerend is de reflex van Eddy om te voldoen aan de wensen van zijn vader en dan zingt hij of zingen de acteurs samen: „Vandaag word ik een vechter.” Dansend op de voorvoet in bokserhouding, in koorzang.

Voor Arbo, die zichzelf een geëngageerd theatermaker noemt, is bovendien de politieke dimensie van de voorstelling van groot belang. Ze wil blootleggen dat de homofobe, racistische ouders en dorpsgenoten gevangen zitten in hun platvloerse milieu: een onderdrukkend systeem van armoede, van gebrek aan scholing, kansen en werk. Dat (kapitalistische) systeem zorgt ervoor dat generatie op generatie persisteert in dezelfde geestdodende levensstijl van ledigheid, geweld en drank.

Dat inzicht is indirect ruim voorhanden in de roman. Arbo benut de passages waarin de ouders enig zelfinzicht tonen. De vader is er trots op dat hij zijn vrouw en kinderen niet slaat, zoals zijn vader nog deed. De moeder erkent dat ze een vergissing heeft gemaakt door haar school niet af te maken en jong kinderen te krijgen. Ondanks hun ongemak over de evidente homoseksualiteit van hun zoon willen ze dat hij het beter zal doen en meer geld gaat verdienen.

Arbo maakt die politieke dimensie nog eens expliciet in een monoloog die niet uit de roman komt, het enige zwaktebod van deze voorstelling. Eddy zegt daar dat dit geen „coming-of-age-verhaal” is, maar dat hij wil tonen „wat we niet zien”, een „gewelddadig systeem”. Ook dit bredere perspectief biedt een ingang om van deze kleurrijke voorstelling te genieten.

Gekortwiekt seizoen

Liefde en seksualiteit, en met name homoseksualiteit, waren bovenliggende thema’s in dit afgelopen, door de pandemie gekortwiekte theaterseizoen. In All over – Acts of love van Toneelgroep Oostpool en ICK Amsterdam ontdekken twee mannen langzaam elkaar en alle facetten van de liefde. Angels in America van het Vlaamse Olympique Dramatique/ Toneelhuis was een intense, prachtig gespeelde nieuwe versie van het veelgespeelde stuk over het aidstijdperk. In het eerste, briljante half uur van de solo Yves Saint Laurent gaf Florian Myjer een schaamteloze demonstratie van seksualiteit als creatieve kracht. Ook geprezen voorstellingen als De Poolse bruid, God is een moeder, The beauty queen of Leenane, Sekse(n) en natuurlijk Een leven lang seks belichten aspecten van deze thematiek.

Vluchtelingen en migratie waren jarenlang de onderwerpen die het gesprek over theater bepaalden. Die stroom stokte enigszins. Maar niet in Vlaanderen: Orestes in Mosul van NT Gent en Dagboek van een eenzaam bed waren confronterend theater, die respectievelijk inventief-documentair en zeer poëtisch aandacht vroeger voor actuele misstanden in de wereld. In Nederland verdienden Hoe ik talent voor het leven kreeg van Wat we Doen en Blind spot van PS Theater alle waardering en krediet met hun voorstellingen over het lot van asielzoekers.

Al bij aanvang van het seizoen was duidelijk dat er nauwelijks klassiek toneel zou worden opgevoerd. Geen Shakespeare (wel een Hamlet bij jeugdtheatergezelschap De Toneelmakerij), één Tsjechov. Maar de opvoering van Eindspel van Beckett, een moderne klassieker in de regie van Erik Whien bij Theater Rotterdam was een scherp afgesteld klokwerk van absurdisme en tragiek. Dat maakte veel goed.

Des te heuglijker was de rijkdom aan oorspronkelijke, nieuwe teksten door een veelheid aan getalenteerde toneelschrijvers. De beste voorstelling van het jaar mag dan weer een boekbewerking zijn (zoals vorig jaar Een klein leven van Ivo van Hove bij Internationaal Theater Amsterdam), maar de kracht, de invloed en de relevantie van zelfgeschreven werk groeit zienderogen.

Een cruciale ontwikkeling is dat toneelschrijven zich steeds meer en duidelijker ontwikkelt tot een specialisme. Anders gezegd: toneelschrijven is niet langer hoofdzakelijk – zoals heel lang en nog steeds gebruikelijk – een bezigheid van een regisseur (of van een collectief van acteurs) die zijn eigen verhaal in zijn eigen woorden wil vertellen.

Een illustratie van deze trend is dat van de beste nieuwe teksten die de vier theatercritici van deze krant kozen er maar één afkomstig is van de uitvoerenden: het onstuimige Immens van acteur Vincent van der Valk en regisseur Casper Vandeputte.

Verstile beeldkracht

Wie schreven die nieuwe teksten? Jibbe Willems zorgde er met zijn dichterlijk en lenig idioom voor dat De Poolse bruid kon wedijveren met de verstilde beeldkracht van het filmorigineel. Collega Elisabeth Oosterling was na Als vrouwen vrienden zijn zijn al fan van Hannah van Wieringen en elke liefhebber wil zich na het horen van de spitse, gevoelvolle dialogen in All over – Acts of love bij de fanclub aansluiten. Het duo Jan Hulst & Kasper Tarenskeen schreef volgens collega Marijn Lems met La Pretenza een van de mooiste teksten van het seizoen, terwijl ondergetekende meer geporteerd was van een andere tekst, hun trefzekere comedy Sexual Healing.

Nieuw talent diende zich aan in de persoon van Sanne Schuhmacher, die bij Theater Bellevue het podium kreeg voor Een leven lang seks. Esther Duysker consolideerde de verwachtingen over haar kunnen met Decemberdagen en Magne van den Berg schreef met God? de mooiste nieuwe jeugdtheatertekst.

Al deze uitzonderlijke prestaties hadden misschien wel meer glans gekregen in een volledig seizoen. Want theaterseizoen 2019/2020 is hoe dan een grote onvoltooide. Voor de VSCD Toneeljury was dat reden om geen Toneelprijzen uit te reiken, zoals de Theo d’Or en Louis d’Or. Zij die niet konden optreden zouden tekort worden gedaan. Een redenering die ik niet kan onderschrijven. Worden er nu niet veel meer acteurs tekort gedaan? Beter is het, wat mij betreft, om de schoonheid en de kracht van wat er wel te zien is geweest te bewieroken. Vandaar deze terugblik, en vandaar onze jaarlijstjes, inclusief de vermelding van acteerprestaties die een prijs zouden hebben verdiend.

Sterker nog, de vier theatercritici van NRC waren eensgezind dermate geïmponeerd door het spel van de vier acteurs in Weg met Eddy Bellegueule dat we hen het liefst samen een extra prijs zouden geven. Een ensembleprijs. Die bestaat niet, maar dan moet hij hier en nu maar de NRC Ensembleprijs heten. Die gaat naar Victor IJdens, Jesse Mensah, Felix Schellekens en Romijn Scholten. Bravo!

Lees ook het volledige overzicht van de lijstjes: Het beste theater, cabaret, musical en dans van afgelopen seizoen volgens de NRC-critici

Theater
Top-10 NRC-critici Seizoen 2019/20

1

Weg met Eddy Bellegueule, van Eline Arbo / Toneelschuur Producties

2

Eindspel, van Erik Whien/ Theater Rotterdam

3

De Poolse Bruid, van Lies van de Wiel/ Toneelgroep Echo/ Noord Nederlands Toneel

4

Dagboek van een leeg bed, van Mokhallad Rasem/ Toneelhuis,

5

All Over-Acts of Love, van Marcus Azzini/ Toneelgroep Oostpool/ ICK Amsterdam

6

Immens, van Casper Vandeputte/ Theater Utrecht

7

Status, van Marjorie Boston en Maarten van Hinte/ RIGHTABOUTNOW INC.

8

Ilias (de Oerol-versie), van Belle van Heerikhuizen/ Orkater / De Nieuwkomers

9

Sexual Healing, van Jeroen De Man/ Het Nationale Theater

10

Angels in America, van Tom Dewispelaere en Stijn Van Opstal/ Olympique Dramatique/ Toneelhuis

(gekozen door Elisabeth Oosterling, Marijn Lems, Ron Rijghard en Sander Janssens)