Analyse

Halsema heeft heel wat uit te leggen, vinden vriend en vijand

Demonstratie De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema ligt onder vuur omdat ze het antiracismeprotest van maandag onderschatte. Felle kritiek van rechts is ze gewend, nu roept ook links haar ter verantwoording.

Burgemeester Femke Halsema op het Rokin in het centrum van Amsterdam, in gesprek met een politieagente. Diverse antiracismeorganisaties hielden maandag een manifestatie uit protest tegen politiegeweld tegen zwarten in de VS en de EU.
Burgemeester Femke Halsema op het Rokin in het centrum van Amsterdam, in gesprek met een politieagente. Diverse antiracismeorganisaties hielden maandag een manifestatie uit protest tegen politiegeweld tegen zwarten in de VS en de EU. Foto Sem van der Wal/ANP

Wie is er niet boos op Femke Halsema? Zo’n beetje het hele land viel de afgelopen 24 uur over de burgemeester van Amsterdam heen: het kabinet, artsen, collega-burgemeesters, opiniemakers. Hun kritiek valt samen te vatten in vijf woorden: dit had niet mogen gebeuren.

Maandagmiddag demonstreerden duizenden mensen op de Dam in Amsterdam tegen racisme, naar aanleiding van de dood van de zwarte Amerikaan George Floyd door politiegeweld. De demonstranten hielden géén anderhalve meter afstand – en Halsema greep niet in. Het resultaat: de grootste collectieve overtreding van de coronaregels tot nu toe, uitgerekend op de dag dat de horeca heel voorzichtig weer open mocht.

Halsema was „overdonderd” door de massale toeloop, zei ze maandagavond in de talkshow Op1. De politie had in de dagen ervoor „geen enkele indicatie dat het tot deze proporties zou aanzwellen”. Toen er binnen een uur niet de verwachte 250 à 300 maar zeker vijfduizend mensen op de Dam verschenen, was het volgens Halsema te laat om de demonstratie af te kappen. Dat zou alleen „op een gewelddadige manier” gekund hebben. En politiegeweld bij een demonstratie tegen politiegeweld: daar voelde ze helemaal niets voor.

‘Pijnlijk om te zien’

De reacties logen er niet om. Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) zei dat de bijeenkomst op de Dam „alle perken te buiten” ging en dat de beelden „pijnlijk om te zien” waren. Andere landelijke politici volgden snel, net als verschillende burgemeesters. Eerder had de bestuursvoorzitter van ziekenhuis OLVG al kritiek geuit. De Amsterdamse gemeenteraad wil zo snel mogelijk een debat met Halsema.

Lees ook Femke Halsema: ‘Ik geloof niet dat terugmeppen altijd helpt’

Het optreden van Halsema roept inderdaad nogal wat vragen op. Hoe konden de burgemeester, politiechef en hoofdofficier van justitie, samen verantwoordelijk voor de openbare orde in de stad, tweeënhalve dag lang geen enkel signaal hebben gekregen dat het veel drukker zou worden dan verwacht? Is het demonstratierecht ook in coronatijd „bijkans heilig”, zoals Halsema zegt? En was er echt geen andere, vreedzame manier om de demonstranten naar huis te sturen?

Volgens Halsema bewijzen de gebeurtenissen van maandag hoe zwaar Amsterdam, als „huiskamer van Nederland”, onder druk staat: iedereen (demonstranten, toeristen) wil naar de hoofdstad, terwijl dat nu niet kan. Maar in de rest van het land raken de beelden van de Dam vooral de gevoelige snaar van de vermeende hoofdstedelijke arrogantie: kijk, in de Republiek Amsterdam vinden ze dat ze hun eigen regels hebben – zelfs in coronatijd.

Voor Halsema is de harde kritiek pijnlijk. Ze was de afgelopen maanden juist zeer zichtbaar, onder meer als voorzitter van een commissie die de sociale impact van het virus onderzocht. Ze werkte daarbij intensief samen met landelijke bestuurders. Diezelfde Haagse politici vallen haar nu openlijk af.

Kritiek op Halsema is vaak hard en persoonlijk, dat heeft ze in haar bijna twee jaar als burgemeester wel gemerkt. ‘Alles is de schuld van Halsema’, lijkt daarbij het adagium. Toen ze in oktober 2019 de demonstratie van de klimaatactivisten van Extinction Rebellion wél liet beëindigen, volgden er óók wagonladingen kritiek uit het hele land.

Motie van wantrouwen

Halsema moet zich verantwoorden in de gemeenteraad, waarschijnlijk volgende week. De oppositie dreigt al met een motie van wantrouwen (VVD) of vindt dat ze moet aftreden (FVD), maar ook coalitiepartijen zijn kritisch. „Dit had voorkomen moeten worden, zo eerlijk moeten we zijn”, schrijft de D66-fractie in een verklaring. De SP-fractie spreekt van „een grote inschattingsfout”.

Toch is het waarschijnlijk dat zich in de raad hetzelfde scenario voltrekt als bij eerder tumult rondom Halsema, zoals haar aankondiging het boerkaverbod niet te zullen handhaven. Na dagen van kritiek van rechtse landelijke politici sloot de overwegend linkse gemeenteraad toen de rijen om de burgemeester. Al heeft Halsema deze keer wel wat meer uit te leggen.