Recensie

Recensie Film

Akerman wilde een ruimte waar je kunt voelen

Tentoonstelling In Eye blijkt dat het werk van Chantal Akerman zich goed leent voor een overstap van bioscoop naar tentoonstellingsruimte.

Saute ma ville (1968). Chantal Akerman
Saute ma ville (1968). Chantal Akerman

Het voelt bijna passend dat de tentoonstelling in filmmuseum Eye in Amsterdam die door de lockdown werd uitgesteld, de solo-expositie is van Chantal Akerman (1950- 2015). De Belgische kunstenares die in haar films toonde dat jezelf thuis isoleren kan leiden tot contemplatie (Je Tu Il Elle, 1974), maar ook tot verstikking. Akermans film waarin dat laatste gebeurt, Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) is nog steeds een ijkpunt in de filmgeschiedenis. Hij laat kijkers fysiek voelen wat het is om een monotoon, huiselijk en claustrofobisch bestaan te leiden door je bijna 3,5 uur op te sluiten met een huisvrouw die vlees paneert, aardappelen schilt en zichzelf op routineuze wijze prostitueert. Tot haar vakkundig gecreëerde ritme wordt verstoord en er een gewelddadige climax plaatsvindt.

Het onderwerp van haar film – het huisvrouwenbestaan – was in de jaren zeventig revolutionair. Maar ook Akermans tergend lange, statische shots waarin hoofdfiguur Jeanne gevangen lijkt te zitten tussen de muren, spiegels en deurstijlen van haar appartement, inspireerde talloze makers. Regisseur Gus van Sant baseerde de kadrering van zijn Cobainfilm Last Days (2005) op haar film. Dichter bij huis, reisde regisseur Nouchka van Brakel (Van de koele meren des doods) in 1976 naar Brussel om Akermans doorbraakfilm te bekijken. „Het was een eye-opener dat als je echt aandacht aan iets wil besteden, je het beeld lang moet aanhouden.” Tegelijkertijd geeft Van Brakel toe dat ze samen met haar vriendinnen af en toe de filmzaal uitglipte. „Ik vond de film dapper, maar ook een beetje lang.”

De experimentele documentaires en speelfilms van Akerman worden veelvuldig bestudeerd door academici, filmcritici en feministen, maar sommige zijn een lange zit. (Al maakte Akermans ook uitstapjes naar andere, soms meer toegankelijke genres, zoals naar romkom Un divan à New York, 1996). Zelf vond Akerman dat ze met haar slow cinema de kijker iets cadeau gaf – ze liet hem „het verstrijken van de tijd echt voelen”.

‘D’Est, au bord de la fiction’ (From the East: Bordering on Fiction, 1995). Foto Chantal Akerman/Chantal Akerman Foundation/Marian Goodman Gallery

Ontploffing

In de filmzalen van Eye wordt de komende weken een selectie uit Akermans filmoeuvre getoond. Daarnaast is er een expositie met onder meer video-installaties die ze creëerde vanaf 1995. Die laatste is alvast geen lange zit. Integendeel. Zo opent de expositie met de korte film Saute ma ville die Akermans in 1968 maakte in plaats van haar opleiding aan de Brusselse filmacademie af te ronden. Hierin speelt de dan 18-jarige Akermans zelf de hoofdrol en dendert ze manisch vrolijk een keuken binnen. Ze sluit zichzelf op, haalt kasten overhoop en zet het gasfornuis aan, waarna een ontploffing volgt. De film is een energieke spiegel van het latere Jeanne Dielman, waar een claustrofobische keuken en dwingende kaders leiden tot een implosie van de hoofdfiguur. Kort na het maken van haar debuut, verliet de jonge Akermans Brussel en ging een tijdje in New York wonen waar ze kennismaakte met de experimentele filmscene.

In Eye blijkt dat veel details uit Akermans filmwerk zich goed lenen voor een overstap van bioscoopzaal naar tentoonstellingsruimte. Zo worden in de installatie Now (2015) op vijf schermen de beelden vertoond van een dorre woestijn die Akermans documentaire (No Home Movie, 2015) doorkruisen, gecombineerd met onder meer dreigende oorlogsgeluiden. Als je de ruimte binnenwandelt, overvalt je een beklemmend gevoel, ook zonder te weten dat de rest van de film zich afspeelt in het benauwende appartement van Akermans moeder. „Haar beelden zijn sterk omdat ze heel intuïtief filmde”, legt Claire Atherton uit, de filmmonteur van verschillende van Akermans video-installaties. „Ze was ontvankelijk en keek echt naar wat een beeld vertelt.”

De video installatie ‘D’Est, au bord de la fiction (From the East: Bordering on Fiction), 1995 op 24 monitors. Nancy Robinson Watson/Stephan Wyckoff/Chantal Akerman Foundation/Marian Goodman Gallery

Akermans video-installatie D’est, au bord de la fiction voelt dan weer toegankelijker dan de film waarop het is gebaseerd, omdat zeer expliciet wordt hoe belangrijk Akermans joods-Poolse familiegeschiedenis was voor haar werk. Tussen 1991 en 1993 reisde Akerman door Oost-Europa om vast te leggen hoe de wereld er na de val van de muur veranderde, maar tegelijkertijd hetzelfde bleef. Het resultaat van die reis, de documentaire D’Est, voelt door gebrek aan duiding bijna als pure observatie. In de installatie gebaseerd op diezelfde reis, is haar persoonlijke en soms moeizame relatie met het onderwerp duidelijk aanwezig: haar joodse ouders, Holocaust-overlevenden, woonden in België, maar kwamen oorspronkelijk uit Polen.

Akerman verdeelde haar filmbeelden over 24 schermen, acht triptieken, waardoor je als kijker niet langer afstandelijk observeert, maar zelf beweegt tussen de grauw voor zich uit starende bewoners, die staan te wachten bij donkere busstations of in monumentale wachthallen. Ook hoor je op een monitor achter een afscheidingswand hoe de kunstenares worstelde tijdens het maakproces, hoe ze „tastend” haar weg moest zoeken, „mompelend, twijfelend, wankelend. Met soms een heldere flits.”

Dat ze de beschrijving van haar worsteling begint met het gebod uit het joodse geloof om geen afbeeldingen te maken, geeft de filmbeelden nog een extra spanning. Atherton: „Akerman haatte naturalisme, ze wilde met haar werk nooit de realiteit kopiëren, maar een ruimte creëren waar je kunt voelen. Dat gevoel moet leiden naar gedachten. Dat is iets waar ze haar hele leven mee bezig was.”

Het persoonlijke element van Akermans werk wordt ook zeer expliciet in de installatie Marcher à côté de ses lacets dans un frigidaire vide (2004), net als Now, geïnspireerd door haar laatste en meest intieme documentaire, No Home Movie. Hierin volgde de kunstenares haar moeder Natalia Akerman tijdens haar laatste levensjaar. De Belgische heeft haar hele leven een complexe en zeer intieme band gehad met haar door de oorlog getraumatiseerde moeder. Natalia zat ooit vast in concentratiekamp Auschwitz en verloor daar haar eigen ouders. Chantal Akermans moeder kwam op talloze manieren terug in het oeuvre van haar dochter en was bijvoorbeeld de inspiratiebron voor Jeanne Dielman. Een fictiefiguur die je met andere ogen bekijkt na een bezoek aan Eye en beseft welke demonen ze met haar monomane huisvrouwengedrag mogelijk wilde verjagen.